1.7 Terminologie

Voor de leesbaarheid van dit proefschrift licht ik de volgende termen nader toe: algemene opschortingsregeling, het algemene opschortingsrecht, schuldenaar, schuldeiser, wederpartij, verbintenis, vordering, tegenvordering, samenhangcriterium, opschortingsbevoegdheid, opschortingsrecht en opschortingsverweer. Tot slot sta ik stil bij de term ‘eigenrichting’.

Het algemene opschortingsrecht is geregeld in artikel 6:52 BW in afdeling 7, getiteld ‘Opschortingsrechten’, van titel 1, getiteld ‘Verbintenissen in het algemeen’, van Boek 6 BW, getiteld ‘Algemeen gedeelte van het verbintenissenrecht’. Afdeling 6.1.7 BW noem ik de algemene opschortingsregeling.

Het algemene opschortingsrecht is de bevoegdheid van een schuldenaar die een opeisbare vordering op zijn schuldeiser heeft om de nakoming van zijn verbintenis op te schorten tot voldoening van zijn vordering plaatsvindt, indien tussen vordering en verbintenis voldoende samenhang bestaat om deze opschorting te rechtvaardigen (art. 6:52 lid 1 BW).

Het kan verwarrend zijn te lezen dat een schuldenaar een opeisbare vordering heeft op zijn schuldeiser.1 In dit sterke staaltje van compacte wetschrijverij komt echter tot uitdrukking dat partijen elkaars schuldenaar en schuldeiser zijn en dat zij over en weer vorderingen op elkaar hebben.2 Aan eventuele verwarring kan bijdragen dat de wetgever in de algemene opschortingsregeling wel consequent maar niet consistent is in het gebruik van de terminologie uit artikel 6:52 lid 1 BW.3 De in het eerste lid genoemde vordering en verbintenis van de tot opschorting bevoegde schuldenaar zijn in artikel 6:52 lid 2 BW aangeduid met ‘de verbintenissen over en weer’. De schuldeiser uit artikel 6:52 BW heet in artikel 6:53-6:55 BW ‘wederpartij’. De vordering van de schuldenaar op die wederpartij wordt ook wel aangeduid als ‘de verbintenis van de wederpartij’ (art. 6:54 onderdelen a en b en 6:55 BW). En de verbintenis van de schuldenaar, waarvan hij nakoming opschort op grond van artikel 6:52 lid 1 BW, wordt in artikel 6:54 onderdeel c BW aangeduid als ‘de vordering van de wederpartij’.

Hoewel ik gecharmeerd ben van de algemene opschortingsregeling en de daarin gehanteerde terminologie, denk ik dat een ander gebruik van termen kan bijdragen aan een vlot begrip van een opschortingsgeval en de leesbaarheid van dit proefschrift. Daarom kies ik voor het onderscheid tussen de schuldenaar en de wederpartij.4 Anders dan bij het onderscheid tussen schuldenaar en schuldeiser leidt dit gekozen onderscheid ook tot een onderscheid in de te gebruiken persoonlijke een bezittelijke voornaamwoorden (resp. hij/zijn en zij/haar), wat tevens bijdraagt aan de leesbaarheid. Deze keuze is niet absoluut. Ook de term ‘schuldeiser’ komt nog voor en heeft dan de betekenis als bedoeld in artikel 6:52 lid 1 BW. Nu partijen beiden schuldenaar en schuldeiser zijn, kan in dat geval de schuldenaar ook aangeduid worden als de ‘tot opschorting bevoegde schuldenaar’ of ‘opschortingsbevoegde schuldenaar’.

Het onderscheid tussen schuldenaar en wederpartij maakt het mijns inziens niet nodig om andere termen voor de vordering en de verbintenis of de verbintenissen over en weer in de algemene opschortingsregeling te gebruiken. Door de toevoeging van welk van de partijen de betreffende vordering of verbintenis is, is mijns inziens voldoende duidelijk over welke verbintenis het gaat. Bovendien zal ik, evenals de wetgever, de opschortingsbevoegdheid op grond van artikel 6:52 BW vrijwel steeds behandelen vanuit het perspectief van de schuldenaar, zodat het meestal de verbintenis en de vordering van de schuldenaar zijn. De verbintenissen over en weer duid ik ook wel aan als de ‘wederzijdse verbintenissen’.5

Bij de vordering van de schuldenaar zij nog opgemerkt dat deze dikwijls wordt aangeduid als zijn ‘tegenvordering’.6 Ik ben minder gelukkig met die term. De noodzaak van het gebruik van die term ontstaat als een opschortingsgeval vanuit het perspectief van de wederpartij wordt beschouwd. Vanuit dat perspectief heeft ‘de vordering’ betrekking op de vordering van de wederpartij op de schuldenaar. De term ‘tegenvordering’ dient dan de vordering van de schuldenaar op zijn wederpartij te onderscheiden van de vordering van de wederpartij op de schuldenaar. Dit strookt niet met de codificatie van artikel 6:52 lid 1 BW, waardoor het verwarrend kan werken, omdat dezelfde begrippen een tegenovergestelde betekenis hebben. De lezer zal een vertaalslag moeten maken van ‘vordering’ (van de wederpartij) en ‘tegenvordering’ (van de schuldenaar) naar respectievelijk ‘verbintenis’ en ‘vordering’ (beide van de schuldenaar). Door steeds te refereren aan zijn verbintenis en vordering in de zin van artikel 6:52 lid 1 BW is het denk ik niet nodig, ook niet eventueel voor de leesbaarheid, de term ‘tegenvordering’ te gebruiken. Ik zal dat daarom ook niet doen, behoudens in die gevallen waarin ik citeer.

De frase ‘indien tussen vordering en verbintenis voldoende samenhang bestaat om deze opschorting te rechtvaardigen’ uit artikel 6:52 lid 1 BW duid ik aan als ‘het samenhangcriterium’. Van dit samenhangcriterium onderscheid ik de term ‘samenhang’. Daarmee doel ik op sec de samenhang die wel tussen de verbintenissen over en weer wordt aangenomen, los van de vraag of die samenhang voldoende is om opschorting te rechtvaardigen. Als synoniem van de term ‘samenhang’ wordt in de literatuur ook de term ‘connexiteit’ gebruikt.7 Het vereiste dat tussen vordering en verbintenis voldoende samenhang moet bestaan om opschorting te rechtvaardigen, wordt ook wel aangeduid als de ‘connexiteitseis’8 of het ‘vereiste van connexiteit’.9 Ik geef de voorkeur aan de term ‘samenhang’ en aan ‘samenhangcriterium’, omdat dit aansluit op de wetstekst. Overigens is het een vraag of ‘connexiteit’ en ‘samenhang’ wel synoniem zijn. Er zijn aanwijzingen dat connexiteit staat voor de samenhang die bestaat tussen wederkerige verbintenissen als bedoeld in artikel 6:261 lid 1 BW en dat het vereiste van samenhang betrekking heeft op een samenhang tussen niet-wederkerige verbintenissen over en weer.10 Connexiteit drukt in die definitie een nauwe samenhang tussen de verbintenissen uit en samenhang doelt op wat in het algemene opschortingsrecht voldoende samenhang wordt genoemd. Naar hedendaags taalgebruik worden deze termen evenwel synoniem gebruikt en ik heb toegelicht waarom ik de voorkeur geef aan de termen ‘samenhang’ en ‘samenhangcriterium’.

In de formulering van het samenhangcriterium wordt gerefereerd aan ‘deze opschorting’. Het aanwijzend voornaamwoord ‘deze’ verwijst naar het uitstel van de nakoming van de verbintenis door de schuldenaar in het concrete geval. Niet in alle zinsconstructies is het mogelijk om bij het aanhalen van het samenhangcriterium dit aanwijzend voornaamwoord te gebruiken. In plaats van ‘deze opschorting’ zal ik daarom refereren aan bijvoorbeeld ‘de betreffende opschorting’ of de verkorte formulering ‘om opschorting te rechtvaardigen’ gebruiken.11 De verkorte formulering is niet tevens bedoeld als een veralgemenisering van het samenhangcriterium. Dit criterium heeft steeds betrekking op het concrete geval (‘deze’).12

Als aan de daarvoor geldende vereisten is voldaan, is de schuldenaar opschortingsbevoegd en heeft hij op grond van artikel 6:52 lid 1 BW een opschortingsrecht. Het hebben van een opschortingsrecht is te onderscheiden van het uitoefenen daarvan.13 Deze opschortingsbevoegdheid of dit opschortingsrecht kan hij binnen rechte inroepen. In dat geval voert de schuldenaar een opschortingsverweer. Het niet slagen of niet honoreren van een opschortingsverweer wordt ook wel ‘een ongegrond beroep op opschorting’ genoemd.14 Dat is vanzelfsprekend te onderscheiden van een gegrond opschortingsverweer.15

Opschortingsrechten worden wel aangeduid als vormen van ‘eigenrichting tot zekerheid’.16 Het valt niet te ontkennen dat het buiten rechte uitoefenen van een opschortingsrecht een autonoom karakter heeft. Aan de uitoefening van een opschortingsrecht behoeft geen rechter te pas te komen.17 Evenwel kan een op de wet gebaseerde of uit de redelijkheid en billijkheid voortvloeiende bevoegdheid tot het uitstellen van nakoming van een verbintenis bezwaarlijk als eigenrichting kwalificeren.18 Daarom geef ik de voorkeur aan de term ‘eigenhandig’. De tot opschorting bevoegde schuldenaar heeft een eigenhandige, dus zonder tussenkomst van een rechter, bevoegdheid de nakoming van zijn verbintenis uit te stellen totdat zijn wederpartij is nagekomen.