III.6.8.1 Ouderlijke boedelverdeling met tenzij-claus

Met betrekking tot de ‘tenzij-clausule’ verbonden aan een ouderlijke boedelverdeling kan ik kort zijn. Hierop ging ik namelijk al in, in paragraaf 6.3.3. Gerealiseerd dient te worden dat de ‘tenzij-clausule’ een ontbindende voorwaarde is en dat ontbindende voorwaarden in het erfrecht in beginsel zijn toegestaan (zie paragraaf 6.3 t/m 6.7). Dit is evenwel anders indien de aard van de uiterste wilsbeschikking zich hiertegen verzet (art. 3:38 lid 1 W) of de voorwaarde in strijd komt met het bepaalde in art. 4:45 BW. Bovendien dient in beginsel rekening te worden gehouden met het bepaalde in art. 4:140 lid 1 jo. 4:133 lid 3 BW (dertigjaarstermijn; hierover ook paragraaf 6.3.2). Voor wat de vraag naar toelaatbare wilsdelegatie betreft, is daarnaast van belang dat met de voorwaarde niet op ontoelaatbare wijze wordt geknutseld aan de inhoud/aard van de uiterste wilsbeschikking (schema deel II van dit onderzoek) en dat bij het inroepen van de ‘tenzij-clausule’ de redelijkheid en billijkheid niet uit het oog wordt verloren.1 Ik gaf reeds aan dat de Hoge Raad in de arresten HR 17 januari 1996, BNB 1996/112 en HR 5 november 1997, BNB 1998/82 heeft geoordeeld dat de aard van de ouderlijke boedelverdeling zich niet tegen een ‘tenzij-clausule’ verzet waarmee aan de langstlevende en de kinderen tezamen de bevoegdheid wordt gegeven om de ouderlijke boedelverdeling geheel of gedeeltelijk ongedaan te maken. Bijvoorbeeld:

Deze clausule kan op grond van de testeervrijheid ook aan de langstlevende alleen worden gegeven, zo blijkt uit de algemene bewoordingen van de Hoge Raad.4 Met de ‘tenzij-clausule’ kan de langstlevende zodoende bewerkstelligen dat de ouderlijke boedelverdeling geheel of gedeeltelijk niet werkt. Zij kan de ouderlijke boedelverdeling dus voorwaardelijk maken. Een dergelijke ‘tenzij-clausule’ is niet in strijd met art. 4:45 BW. De dertigjaarstermijn (art. 4:140 lid 1 BW) is in bovengenoemde clausule niet van betekenis. Noch wordt met deze clausule inhoudelijk aan de erfstellingen geknutseld. Het gaat immers slechts om de verdeling van de nalatenschap en er wordt dus niet getornd aan de vaststelling van de erfgenamen of de erfdelen. Er wordt, anders gezegd, met een verdeling niet getornd aan de goederenrechtelijke verhoudingen.5 Van belang is wel, zoals ik daarnet al opmerkte, dat bij het inroepen van de ‘tenzij-clausule’ door de echtgenote en afstammelingen rekening wordt gehouden met de redelijkheid en billijkheid, zodat willekeur wordt voorkomen (paragraaf 6.6).6