1.1 Ruim een halve eeuw een pleidooi voor een andere heffingsmethode

De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) signaleert al enkele jaren dat het heffen van belasting over het inkomen in steeds meer landen, vooral niet-Europese, plaatsvindt op basis van de principes van ‘self-assessment’. Dit houdt volgens de OESO in dat niet langer alle of de meeste aangiften door belastingdienstmedewerkers worden onderzocht voordat aan belastingplichtigen een aanslag wordt opgelegd (‘administrative assessment’).1 In de constatering van de OESO klinkt een soort aansporing door aan andere landen om ook na te denken over een omzetting naar ‘self-assessment’. Voor Nederland komt dit erop neer dat belastingen, waarbij de heffing en inning thans plaatsvindt op basis van ‘heffing bij wege van aanslag’ (zoals de inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting), zouden worden getransformeerd in belastingen op basis van ‘heffing bij wege van voldoening op aangifte’. Anders gezegd: de ‘aanslagbelastingen’ zouden worden omgevormd tot ‘aangiftebelastingen’.

Een decennialange pleitbezorger voor een dergelijke omvorming in Nederland is de Vereniging van Hogere ambtenaren bij het Ministerie van Financiën (VMHF). Op 25 mei 1962, tijdens een algemene vergadering van de Vereniging van Inspecteurs van 's Rijks belastingen (een rechtsvoorganger van de VHMF), werpt de toenmalige voorzitter Van Lanschot Hubrecht in zijn jaarrede de vraag op of de methode van aanslagregeling voor de inkomsten-, vermogens- en vennootschapsbelasting in Nederland kon en mocht worden bestendigd. In plaats daarvan stelt hij een systeem van heffing voor waarbij de berekening en afdracht van belasting aan de belastingplichtige wordt overgelaten en de Belastingdienst achteraf steekproefsgewijs controleert. Van Lanschot Hubrecht geeft hierbij aan dat dit systeem in de Verenigde Staten voor de income tax al wordt toegepast. Hij plaatste zijn vraag tegen de achtergrond van uitstroom van personeel, toename van werk door bevolkingsaanwas en stijgende welvaart en de achterstand in het werk bij de Nederlandse Belastingdienst.2 Op 16 oktober 1952, ruim negen jaar voor de jaarrede van Van Lanschot Hubrecht, wees Doedens er in zijn rede ter gelegenheid van de dies natalis van de Rijksbelastingacademie al op dat voor de wijze van heffen kan worden geleerd van de werkwijze in andere landen.3^, 4 Doedens was vooral van mening dat de betaling van belasting zoveel mogelijk (zowel qua tijdstip als qua moment) zou moeten aansluiten bij de stroom van inkomsten die aan een belastingplichtige toevloeit5:

In de ruim vijftig jaar na de jaarrede in 1962 heeft de inspecteursvereniging drie voorstellen gepubliceerd, waarin ze pleit voor een omzetting van de heffingsmethode van de inkomsten- en de vennootschapsbelasting. Het eerste verscheen in 1964.8^, 9 Het tweede dateert van 1995.10 En het laatste voorstel is gepubliceerd in 2012.11 Ook heeft de Vereniging van Adjunct-inspecteurs van ’s Rijks belastingen in 1990 een symposium georganiseerd over “de invoering van een systeem van afdoening op aangifte”.12 Naar aanleiding hiervan is een themanummer van het Weekblad voor Fiscaal Recht verschenen (WFR 1990/5923) waarin de bijdragen van de sprekers op dit symposium zijn opgenomen en dat ook een verslag bevat van de forumdiscussie.13 In paragraaf 6.3.2 van dit proefschrift bespreek ik een relevant deel van deze bijdragen.