6.4.4 Type 3: Organisatieplicht

Ten derde werkt de hoedanigheid van de laedens door via de zogenaamde organisatieplicht. Het gaat dan om de hoedanigheid van organisatie in tegenstelling tot de hoedanigheid van individu. De organisatieplicht houdt in dat organisaties de plicht hebben hun bedrijfsorganisatie zodanig te structureren dat schade aan derden voorkomen kan worden.1 De organisatieplicht is vooral bekend uit het Duitse recht2 en uit het Nederlandse leerstuk van de toerekening van kennis aan de rechtspersoon.3 In mijn ogen is het leerstuk tevens relevant voor het Nederlandse onrechtmatigedaadsrecht. Zoals ik eerder heb betoogd,4 vormt de organisatieplicht geen grondslag voor het vaststellen van het daderschap van de rechtspersoon, maar is zij wel relevant voor de beoordeling van de onrechtmatigheid van een gedraging van de rechtspersoon.

In de Duitse literatuur wordt de organisatieplicht gezien als een plicht die ‘accessoir’ is aan de primaire plicht om schade te voorkomen (Verkehrspflicht). De Organisationspflicht ontstaat door de delegatie van de Verkehrspflichten aan ondergeschikten. De inhoud is afgestemd op de ‘primaire’ Verkehrspflicht.5 In paragraaf 4.7.7 gaf ik het voorbeeld van de bloemist die de verplichting heeft om de toegang voor bezoekers veilig te houden. Indien de bloemist iemand in dienst neemt om ervoor te zorgen dat gevallen bloemblaadjes worden opgeruimd, ontslaat dit de bloemist niet van zijn primaire zorgplicht om zijn bloemenstal veilig te houden. Daarnaast ontstaat er een organisatieplicht, die inhoudt dat de bloemist zijn ondergeschikte moet instrueren en erop moet toezien dat de ondergeschikte zijn taak goed uitvoert.

Deze organisatieplicht krijgt in de Nederlandse literatuur en rechtspraak weinig aandacht. Dit is niet verwonderlijk. In veel gevallen is er geen noodzaak om aandacht te besteden aan deze organisatieplicht, omdat de aansprakelijkheid van de werkgever gevestigd kan worden op grond van art. 6:170 BW of omdat de fout van de ondergeschikte in het maatschappelijk verkeer heeft te gelden als fout van de rechtspersoon. Toch zijn er wel gevallen aan te wijzen waarin de schending van een organisatieplicht van belang is bij de beoordeling van de onrechtmatigheid van een gedraging. Dit doet zich bijvoorbeeld voor in gevallen van arbeidsdeling.6

De organisatieplicht moet worden opgevat als de plicht om specifieke voorzorgsmaatregelen te nemen. Meer in het bijzonder gaat het dan om het nemen van organisatiemaatregelen. Deze maatregelen kunnen zeer uiteenlopend zijn. Te denken valt aan het houden van toezicht, het instrueren van personeel, het maken van deugdelijke planningen en roosters en het hebben van controlemechanismen. De nadere invulling van deze organisatiemaatregelen is afhankelijk van het specifieke geval. Hierbij speelt onder andere mee wat de aard en omvang van het risico is, de grootte van de organisatie7 en de financiële draagkracht van de organisatie.8 Een belangrijk verschil tussen organisatiemaatregelen en ‘gewone’ voorzorgsmaatregelen, zoals het nemen van fysieke maatregelen, waarschuwen en het doen van onderzoek, is dat organisatiemaatregelen specifiek zijn toegesneden op organisaties. Voor een individu geldt niet dat hij zichzelf moet instrueren, toezicht moet houden of moet controleren. Net als bij de andere voorzorgsverplichtingen, zoals de onderzoeksplicht en de waarschuwingsplicht, geldt dat de enkele schending van een organisatieplicht nog niet leidt tot aansprakelijkheid. Voor aansprakelijkheid is in feite een Kelderluikafweging nodig. Andersom geldt iets vergelijkbaars: het naleven van de organisatieplicht is nog geen reden om onder aansprakelijkheid uit te komen.