Introductie

De omstandigheid dat een activum of passivum tegen een te hoog of een te laag bedrag in de eindbalans van het laatstvastgestelde jaar is opgenomen, kan het gevolg zijn van het hanteren van een onjuist waarderingsstelsel. Aan de toepassing van de foutenleer op jaarwinstfouten die het gevolg zijn van het gebruik van een onjuist waarderingsstelsel, wordt in deze paragraaf aandacht besteed. De rechtvaardiging voor deze afzonderlijke behandeling kan worden gevonden in de specifieke jurisprudentie die zich rondom dit onderwerp heeft gevormd.

Artikel 9 Wet IB 1964 schrijft voor dat de in een kalenderjaar genoten winst wordt bepaald volgens goed koopmansgebruik, met inachtneming van een bestendige gedragslijn welke onafhankelijk is van de vermoedelijke uitkomst en welke slechts gewijzigd kan worden indien goed koopmansgebruik dit rechtvaardigt. De eis van de bestendige gedragslijn noodzaakt de belastingplichtige gebruik te maken van waarderingsstelsels, waarmee de jaarlijkse winstberekening langs objectieve en vaststaande lijnen plaatsvindt. Bij het toepassen van deze waarderingsstelsels kunnen fouten worden gemaakt door1:

De toepassing van een onjuist waarderingsstelsel zal leiden tot onjuiste balanswaarderingen en daarmee tot onjuiste berekeningen van de jaarlijkse winst. In hoofdstuk 4, paragraaf 4.2.2, is geconstateerd dat het onjuiste waarderingsstelsel in beginsel moet worden gewijzigd; voor toekomstige winstberekeningen mag dit stelsel niet meer worden toegepast. Bovendien dienen de in het verleden gemaakte fouten als gevolg van de toepassing van het onjuiste stelsel, voorzover mogelijk, te worden hersteld. Van deze imperatieve stelselwijzigingen moeten worden onderscheiden de facultatieve stelselwijzigingen. Het gaat dan om gevallen, waarin een belastingplichtige van het door hem tot dusver voor zijn winstberekening gevolgde stelsel wil overgaan op een ander – eveneens – met goed koopmansgebruik overeenstemmend stelsel. Nu in deze gevallen het oude stelsel niet onjuist was en niet heeft geleid tot onjuiste balanswaarderingen, is geen sprake van een fout en kan de foutenleer geen toepassing vinden3. Door de toegestane bandbreedte van goed koopmansgebruik is de grens tussen facultatieve en imperatieve stelselwijzigingen overigens niet altijd scherp te trekken4.

De wijze waarop onjuiste waarderingen van vermogensbestanddelen als gevolg van de toepassing van een onjuist waarderingsstelsel worden hersteld, komt aan de orde in de volgende paragrafen5. Op onjuiste waarderingen van vermogensbestanddelen als gevolg van onjuiste berekeningen binnen een juist waarderingsstelsel zijn de hiervóór in paragraaf 7.2 beschreven (algemene) regels voor het herstel van jaar-winstfouten van toepassing; deze fouten blijven derhalve thans onbesproken6.