8.8.0 Een uiteenlopende positie van individu en orgaan: een probleem?

De vraag die naar voren komt is of de bovenstaande conclusie, dat de algemene vergadering van aandeelhouders het belang van de vennootschap dient te behartigen, wel werkbaar is wanneer de conclusie wordt getrokken dat de individuele aandeelhouder zijn eigen belang mag behartigen. Hier ontstaat immers de situatie dat individu en orgaan verschillende belangen mogen behartigen. Het probleem dat er ergens binnen de vennootschap een discrepantie bestaat tussen de te behartigen belangen, zal er altijd zijn. De individuele aandeelhouder mag immers zijn eigen belang behartigen, terwijl het bestuur en, indien ingesteld, de raad van commissarissen het vennootschappelijk belang moeten behartigen. Op deze structurele problemen is reeds gewezen in hoofdstuk 2, paragraaf 2.4. Het onderstaande schema (waarbij A staat voor aandeelhouder en B voor bestuur) schetst dit nader:

Hieruit volgt dat de individuele aandeelhouder en het bestuur in ieder geval niet dezelfde belangen behoeven te behartigen. Er zal, al naar gelang op welke lijn men de algemene vergadering van aandeelhouders plaatst, sprake kunnen zijn van een discrepantie tussen de te behartigen belangen. Gaat men ervan uit dat de algemene vergadering van aandeelhouders het belang van de aandeelhouders behoort te behartigen, dan ontstaat er een discrepantie, die conflicten en perverse prikkels met zich kan brengen, tussen het bestuur en de algemene vergadering van aandeelhouders.1 Dit wordt geïllustreerd aan de hand van de stippellijn in het onderstaande schema:

In deze situatie ontstaat dus een discrepantie tussen de door verschillende organen van de vennootschap te behartigen belangen. De andere situatie, waarbij de algemene vergadering van aandeelhouders het vennootschappelijk belang dient te behartigen, creëert ook een discrepantie, maar dan tussen de individuele aandeelhouder en de algemene vergadering van aandeelhouders. Dit wordt geïllustreerd aan de hand van de stippellijn in het onderstaande schema:

De conclusie is dat in beide situaties, dus ook wanneer de algemene vergadering van aandeelhouders het belang van de individuele aandeelhouders zou behoren te behartigen, een discrepantie bestaat, die bepaalde problemen met zich brengt. De vraag is welke situatie te prefereren en (dogmatisch) beter te verantwoorden is. Ik meen dat dit de situatie is waarin de algemene vergadering van aandeelhouders het vennootschappelijk belang dient te behartigen. Dit brengt wel een discrepantie tussen de individuele aandeelhouder en de algemene vergadering van aandeelhouders met zich, maar er kan mijns inziens desalniettemin sprake zijn van een werkbare situatie. Hoewel de individuele aandeelhouder in beginsel zijn eigen belang mag behartigen, dient hij zich te realiseren dat het orgaan waarvan hij lid is een andere positie inneemt dan de aandeelhouder als individu. Als lid van en binnen de algemene vergadering van aandeelhouders is het vooropstellen van het eigen belang risicovol, want de besluiten die vervolgens worden genomen door de algemene vergadering van aandeelhouders kunnen worden aangetast of, bij voorgenomen besluiten, tegengehouden.2 De aandeelhouder doet er om die reden verstandig aan om rekening te houden met zijn veranderende positie binnen de algemene vergadering van aandeelhouders.

Dit doet ook recht aan de positie van de aandeelhouders als rechthebbende op het aandeel (een vermogensrecht) en de rechtsbetrekking tot de vennootschap. In de uitoefening van zijn vermogensrechtelijke rechten heeft de aandeelhouder in de regel geen, althans minder, ‘last’ van de andere positie die de algemene vergadering van aandeelhouders inneemt. De vermogensrechtelijke rechten van de aandeelhouders zien in beginsel niet op de algemene vergadering van aandeelhouders, maar op het aandeel, terwijl de organisatierechtelijke rechten juist worden aangewend binnen of in het kader van de algemene vergadering van aandeelhouders.

Ook doet het recht aan het uitgangspunt van (zeer) beperkte aansprakelijkheid van de aandeelhouder. Voor de aandeelhouder is en blijft het uitgangspunt dat hij in beginsel zijn eigen belang mag behartigen. Dit betekent dat ook wanneer in de algemene vergadering van aandeelhouders een besluit wordt genomen dat tot aansprakelijkheid zou kunnen leiden, dit moet worden getoetst aan de norm voor individuele aandeelhouders, welke in beginsel hun eigen belang mogen behartigen. Als gevolg daarvan zal een individuele aandeelhouder minder eenvoudig aansprakelijk kunnen worden gesteld dan de vennootschap als gevolg van een besluit van de algemene vergadering van aandeelhouders.

Bovendien kan worden opgemerkt dat het onderscheid tussen de positie van de individuele aandeelhouder en die van de algemene vergadering van aandeelhouders groter zal zijn naarmate de vennootschap groter is, omdat er meer belangen zijn die invloed hebben op het vennootschappelijk belang en als gevolg daarvan het verschil tussen het belang van de individuele aandeelhouders en het vennootschappelijk belang groter is. Wanneer een vennootschap één aandeelhouder heeft, die tevens bestuurder is en geen of weinig werknemers in dienst heeft, zal er weinig onderscheid kunnen worden gemaakt tussen de positie van de individuele aandeelhouder (het eigen belang van de aandeelhouder) en de algemene vergadering van aandeelhouders (het vennootschappelijk belang). Wanneer het gaat om een vennootschap met duizenden werknemers, een groot aantal aandeelhouders en een bestuur dat niet bestaat uit (groot-)aandeelhouders, dan kan de positie van de individuele aandeelhouder aanzienlijk verschillen van die van de algemene vergadering van aandeelhouders.