3.4.3 Wilsgebreken

In deze paragraaf wordt gekeken naar de eventuele invloeden van wüsgebreken op een akkoord. De wüsgebreken bedreiging, bedrog en misbruik van omstandigheden zijn geregeld in art. 3:44 BW. Dit artikel ziet op rechtshandelingen die tot stand zijn gekomen onder invloed van een van deze wüsgebreken. De dwalingregeling is opgenomen in Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek (art. 6:228 BW) betreffende de totstandkoming van overeenkomsten.

In art. 3:44 BW lezen we dat een rechtshandeling die door bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden tot stand is gekomen, vernietigbaar is. Hetzelfde geldt voor een overeenkomst die onder invloed van dwaling tot stand is gekomen (art. 6:228 BW). Op zichzelf genomen is het denkbaar dat een akkoord onder invloed van een van de hiervoor genoemde wilsgebreken tot stand is gekomen. Kan een akkoord worden vernietigd op grond van dwaling, bedreiging, bedrog of misbruik van omstandigheden? Indien een akkoord onder invloed van een wilsgebrek tot stand is gekomen, zou een gehomologeerd akkoord gedurende drie jaar na de ontdekking van het wilsgebrek aan vernietiging bloot kunnen staan.1 Het wetsontwerp Faillissementswet voorzag in art. 164 in de mogelijkheid om gedurende één jaar vernietiging van het akkoord te vorderen.

De memorie van toelichting motiveerde het bestaan van art. 164 ontwerp Fw als volgt:

Art. 164 ontwerp Fw is later toch komen te vervallen. De regering zwichtte voor de bedenkingen van de Raad van State en een aantal leden van de Tweede Kamer.

Art. 164 ontwerp Fw is niet in de Faillissementswet opgenomen. Dit brengt ons terug naar de vraag of een gehomologeerd akkoord kan worden aangetast op grond van de wilsgebreken in de zin van art. 3:44 BW en art. 6:228 BW. Een overeenkomst die onder invloed van een wilsgebrek tot stand is gekomen, is vernietigbaar. Vernietiging is een rechtsgevolg dat de wetgever onder geen beding aan een akkoord heeft willen toekennen.6 Het antwoord op de vraag of een akkoord kan worden aangetast op grond van art. 3:44 BW of art. 6:228 BW, dient derhalve ontkennend te zijn.7 Molengraaff is van mening dat een dergelijke vordering niet uitdrukkelijk is uitgesloten, maar merkt tegelijkertijd op:

Nu vernietiging van een akkoord rechtens niet mogelijk is, omdat de wet niet in die mogelijkheid heeft willen voorzien, dient te worden onderzocht hoe een akkoord dat onder invloed van een wilsgebrek tot stand is gekomen, kan worden aangetast. De totstandkoming van een akkoord veronderstelt dat de stemming over het aangeboden akkoord heeft plaatsgevonden.9 Indien de schuldenaar zich nadien op een wilsgebrek wil beroepen, kan hij op de voet van art. 152 lid 2 Fw op de zitting waarop de behandeling van de homologatie plaatsvindt, voor zijn belangen opkomen en het wilsgebrek te berde brengen. Indien voldaan wordt aan de vereisten van art. 153 lid 2 sub 3 Fw, is de rechter verplicht de homologatie van het akkoord te weigeren.10 Zouden concurrente schuldeisers zich op een wilsgebrek willen beroepen, dan kunnen zij ingevolge art. 151 Fw hun bezwaren tegen de homologatie kenbaar maken. De rechter is ook in dat geval gehouden de homologatie van het akkoord te weigeren, indien aan art. 153 lid 2 sub 3 Fw is voldaan.11

Wordt een wilsgebrek ontdekt nadat homologatie van een akkoord heeft plaatsgevonden en zijn de beroepstermijnen12 inmiddels verstreken, dan heeft een wilsgebrek geen invloed meer op de geldigheid van een gehomologeerd akkoord. De handelingen zelf zijn door de wetgever strafbaar gesteld in art. 345 WvSr.13 De onoorbare handelingen kunnen onder omstandigheden een onrechtmatige daad opleveren jegens bepaalde schuldeisers.14 Een benadeelde schuldeiser zou een vordering tot schadevergoeding op grond van onrechtmatige daad kunnen instellen jegens eenieder die bij de onoorbare handelingen betrokken is geweest.15 De geleden schade bestaat dan uit het deel van de vordering dat de benadeelde schuldeiser door het akkoord heeft verloren.16

De wetgever heeft omwille van de rechtszekerheid bewust niet voorzien in de mogelijkheid van vernietiging van een gehomologeerd akkoord.17 Hierin zien we dat het akkoord een eigen, afwijkende regeling kent in de Faillissementswet. Wordt een wilsgebrek tijdig ontdekt, dan leidt dit derhalve niet tot vernietiging van een akkoord, maar kan dit leiden tot een weigering van homologatie van een akkoord, waardoor wordt verhinderd dat het tot stand gekomen akkoord verbindende kracht verkrijgt. Indien de beschikking waarin de homologatie van het akkoord wordt geweigerd, in kracht van gewijsde is gegaan, verkeert de boedel vervolgens van rechtswege in staat van insolventie.18

Naast het beroep op vernietiging wordt in art. 3:54 BW en art. 6:230 BW aan de wederpartij de mogelijkheid geboden om ter voorkoming van de vernietiging de rechtshandeling of de overeenkomst dusdanig te wijzigen dat hiermee het nadeel dat de ander lijdt, op afdoende wijze wordt opgeheven.19 De bevoegdheid om de vernietiging van de rechtshandeling of de overeenkomst in te roepen, komt hiermee te vervallen. In het kader van het akkoord dienen we ons de vraag te stellen of de wijzigingsmogelijkheid van art. 3:54 BW en art. 6:230 BW ook voor het akkoord zou moeten kunnen gelden. De schuldenaar heeft op grond van art. 144 Fw slechts tot het moment van de stemming de bevoegdheid wijzigingen in een akkoord aan te brengen. Daarna kunnen omwille van de rechtszekerheid geen wijzigingen meer worden aangebracht. De termijn van art. 144 Fw is na homologatie van een akkoord uiteraard reeds verstreken. Zou van de wijzigingsmogelijkheid van art. 3:54 BW en art. 6:230 BW niettemin gebruik kunnen worden gemaakt? Naar de letter van de wet is een wijziging nadat de termijn van art. 144 Fw is verstreken, in strijd met de wet. De ratio van art. 144 Fw is echter gelegen in het feit dat in verband met de rechtszekerheid, schuldeisers vooraf dienen te weten waaraan zij al dan niet hun instemming zullen verlenen. Een door de rechter aangebrachte wijziging in een akkoord ten faveure van de gezamenlijke concurrente schuldeisers nadat het akkoord door een meerderheid van schuldeisers is aangenomen, is niet in strijd met de ratio van art. 144 Fw.20 Verdedigbaar is immers, dat het aannemelijk is dat de schuldeisers ook met het akkoord zouden hebben ingestemd indien zij voor de stemming van het Voordeel' kennis zouden hebben gehad. In dat geval zou het akkoord ook met de vereiste meerderheid van stemmen zijn aangenomen. Met Leuftink zou ik willen aannemen, dat wie het mindere heeft aanvaard tegen het meerdere geen bezwaar zal hebben.21