3.4.3 Forumkeuze en forum necessitatis

Hoe dient de Nederlandse rechter in het licht van art. 8 lid 2 Rv te oordelen indien partijen op geldige wijze een exclusieve forumkeuze zijn overeengekomen ten gunste van een buitenlandse rechter, terwijl de gedaagde zich in een Nederlandse procedure erop beroept dat de aangewezen rechter dit beding ongeldig moet achten of zichzelf tot forum non conveniens moet verklaren? In Rb. Amsterdam 25 februari 2004, NIPR 2004, 153, rijst de vraag of een forumkeuze voor de rechtbank in Alberta (Canada) geldig is tot stand gekomen, en zo ja, of deze exclusief werkt. De gedaagde stelt zich op het standpunt dat de forumkeuze niet exclusief is, om verder als volgt te vervolgen: `Bovendien zal een rechtbank in Alberta volgens het daar geldende recht dat op de overeenkomst van toepassing is zelfs indien de jurisdictieclausule een exclusieve forumkeuze in zou houden deze onderwerpen aan de "balance of convenience test", en zich alsnog onbevoegd verklaren.' Na advies te hebben ingewonnen bij het Internationaal Juridisch Instituut te ' s-Gravenhage komt de rechtbank tot de slotsom dat de forumkeuze weliswaar geldig, maar niet exclusief is.1

Stel nu dat de forumkeuze wel exclusief was en aannemelijk zou zijn dat de rechtbank te Alberta zich op grond van het plaatselijk geldende recht forum non conveniens zal verklaren. Onverkorte toepassing van art. 8 lid 2 Rv heeft dan tot gevolg dat aan de rechtsmacht van de Nederlandse rechter wordt gederogeerd, terwijl de rechter die op basis van de forumkeuze exclusief bevoegd is zich vermoedelijk onbevoegd zal verklaren. De strekking van het beding kan in dat geval niet worden verwezenlijkt. Er is dan sprake van een situatie waarin de exclusief bevoegde rechter voor de eiser niet toegankelijk blijkt te zijn. Daarmee dreigt het risico dat de eiser in een vacuum van rechtsmacht belandt, in welk geval hij zijn vordering bij geen enkele rechter aanhangig kan maken. Doet zich een dergelijk geval voor, dan kan de rechtsmachtbeperkende werking aan de forumkeuze worden ontnomen met een beroep op overwegingen van 'cléni de justice'. De Nederlandse rechter kan zich dan als een noodforum bevoegd verklaren (forum necessitatis).2