Hoofdelijke aansprakelijkheid (O&R nr. 144) 2024/2.4:2.4 De ‘procedurele autonomie’ van de lidstaten

Hoofdelijke aansprakelijkheid (O&R nr. 144) 2024/2.4

2.4 De ‘procedurele autonomie’ van de lidstaten

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

30. Afhankelijkheid van nationaal recht. Het Unierecht kent geen algemene regeling van het materiële burgerlijk recht, noch van het burgerlijk procesrecht (of insolventierecht). Dit brengt mee dat het Unierecht voor zijn handhaving in sterke mate afhankelijk is van nationaal recht. Dit geldt zowel indien een regel directe horizontale werking heeft, als wanneer dit niet het geval is. Heeft een regel géén directe horizontale werking, dan is voor de beïnvloeding van rechtsverhoudingen van particulieren tussenkomst van nationaal recht nodig. Heeft een regel wél directe horizontale werking, dan geldt dit niet, maar dat wil niet zeggen dat de rol van het nationale recht daarmee is uitgespeeld. Doorgaans regelt een direct horizontaal werkende regel van Unierecht wél of een particulier daaraan een recht kan ontlenen, maar niet of niet volledig op welke wijze hij dat recht ook kan effectueren.

In dit kader wordt onderscheid gemaakt tussen de rechten die het Unierecht aan particulieren toekent, de remedies die particulieren ter beschikking staan indien die rechten worden geschonden of dreigen te worden geschonden, en de procedures waarin dergelijke remedies zo nodig kunnen worden geëffectueerd.1 Hoewel een strikt onderscheid tussen de verschillende categorieën lastig te maken is, meen ik dat het begrippenkader nuttig is om de verhouding tussen Unierecht en nationaal recht te duiden. Het vertrekpunt daarbij is telkens de situatie waarin het Unierecht aan particulieren een recht toekent. Kort gezegd komt daarbij aan het nationale recht slechts die ruimte toe, die het Unierecht aan het nationale recht laat, zodat waar het Unierecht zélf voorziet in remedies en/of procedureregels, de ruimte voor het nationale recht mogelijk beperkter is.2

31. De ‘procedurele autonomie’ van de lidstaten. De ruimte die het Unierecht laat aan het nationale recht om regels te geven inzake de effectuering van door het Unierecht toegekende rechten, wordt doorgaans aangeduid als de ‘procedurele autonomie’ van de lidstaten.3 Die autonomie houdt in dat het bij gebreke van toepasselijk Unierecht is overgelaten aan het nationale recht van de lidstaten om regels te stellen omtrent de uitoefening van door het Unierecht toegekende rechten. Zij wordt begrensd door de gevallen waarin het Unierecht géén ruimte laat aan het nationale recht omdat het zelf een regeling geeft,4 of omdat nationaal recht strijdig is met het gelijkwaardigheidsbeginsel en/of het doeltreffendheidsbeginsel (de ‘Rewe/Comet-doctrine’).5

Het gelijkwaardigheidsbeginsel houdt in dat nationale regels die wordt gebruikt voor de effectuering van aan het Unierecht ontleende rechten “niet ongunstiger mogen zijn dan die voor soortgelijke nationale vorderingen”.6 Dit beginsel brengt bijvoorbeeld mee dat indien het nationale recht voor staatsaansprakelijkheid wegens onrechtmatige wetgeving soepeler voorwaarden hanteert dan de voorwaarden die op grond van het Unierecht gelden voor wetgeving die strijdig is met Unierecht, de nationale rechter verplicht is om die soepeler nationale regels óók toe te passen in het kader van aansprakelijkheid voor wetgeving in strijd met het Unierecht.

Het doeltreffendheidsbeginsel houdt in dat de toegepaste nationale regeling de effectuering van Unierechtelijke rechten niet onmogelijk of uiterst moeilijk mag maken.7 Nationale wetgeving wordt dus getoetst aan dit beginsel (rechtmatigheidstoetsing) en deze toetsing heeft mogelijk verstrekkende gevolgen. Zo oordeelde het Hof van Justitie in het arrest Cogeco dat een nationale wettelijke verjaringsregel – het draaide in deze zaak om een Portugese wetsbepaling – die voorziet in een driejarige verjaringstermijn voor schadevergoedingsvorderingen die een aanvang neemt ook zónder dat de benadeelde bekend is met degene die aansprakelijk is, en niet kan worden geschorst of gestuit, in strijd is met (art. 102 VwEU en) het doeltreffendheidsbeginsel.8 Een ander voorbeeld biedt het oordeel van de Rechtbank Amsterdam in Equilib/KLM c.s. en SCC/KLM c.s., waarin zij de conflictregel voor schadevergoedingsvorderingen uit de WCOD (art. 4 lid 1) buiten toepassing liet, omdat zij van oordeel was dat het door die regel bereikte resultaat – een inbreuk op het mededingingsrecht die de handel in meerdere staten heeft beïnvloed brengt mee dat de verschillende schadevergoedingsvorderingen wegens die inbreuk door veel verschillende rechtsstelsels worden beheerst – zich niet verhield met het doeltreffendheidsbeginsel.9 Ook indien het Unierecht voor de effectuering van Unierechtelijke rechten gebruikmaakt van het nationale recht, speelt het Unierecht dus een rol.

32. Remedies. Soms voorziet het Unierecht zelf in een remedie ter bescherming van een Unierechtelijk recht. Zo bepaalt de AVG dat de betrokkene jegens verwerkingsverantwoordelijken en verwerkers rechten heeft ten aanzien van de wijze waarop, en de voorwaarden waaronder, de verwerking van zijn persoonsgegevens plaatsvindt, en bepaalt de AVG óók dat indien die rechten worden geschonden, de betrokkene recht heeft op vergoeding van zijn schade (art. 82 lid 2 AVG).10 In dat geval kent het Unierecht de betrokkene onder omstandigheden ook samenlopende rechten op schadevergoeding toe jegens verschillende schuldenaren, waarbij betaling door de ene schuldenaar ook de andere(n) bevrijdt (art. 82 lid 4 en 5 AVG). In dat geval is hoofdelijke aansprakelijkheid dus een remedie voor de schending van een Unierechtelijk recht.11

Een Unierechtelijke remedie als schadevergoeding kan zelf eveneens resulteren in een voor bescherming vatbaar recht, zij het dat het dan gaat om andersoortige bescherming. Indien het nationale recht bijvoorbeeld onvoldoende voorziet in regels die voorzien in de uitoefening door een particulier van een hem toekomend recht op schadevergoeding jegens een andere particulier, kan de desbetreffende lidstaat als remedie voor de schending van dát recht – het recht op schadevergoeding jegens een particulier – mogelijk zélf verplicht zijn tot schadevergoeding aan de betrokkene (lidstaataansprakelijkheid).

In andere gevallen laat het Unierecht het expliciet over aan het nationale recht om nadere regels te stellen omtrent de beschikbare remedies wegens schending van Unierecht.12 Ook in gevallen waarin het Unierecht zelf niet voorziet in een remedie, maar niet expliciet verwijst naar nationaal recht, zal voor het vinden van een passende remedie moeten worden ‘teruggevallen’ op het nationale recht. Is bijvoorbeeld sprake van aan verordening die rechten toekent aan particulieren, zonder zelf een sanctie te stellen op inbreuk op die rechten,13 dan zal het toepasselijke nationale recht moeten voorzien in een remedie, bijvoorbeeld in de vorm van nietigheid van een rechtshandeling of een recht op schadevergoeding.

Direct horizontaal werkende regels van Unierecht, bijvoorbeeld uit verordeningen of verdragen, vallen mijns inziens onder het wetsbegrip uit art. 3:40 BW en art. 6:162 BW.14 Dit betekent dat rechtshandelingen die in strijd met een direct horizontaal werkende regel van Unierecht zijn, nietig of vernietigbaar zijn indien aan de voorwaarden uit art. 3:40 BW is voldaan (strijd met een dwingende wetsbepaling), en dat gedragingen in strijd met een dergelijke norm aansprakelijkheid in het leven roepen indien aan de voorwaarden uit art. 6:162 BW is voldaan (strijd met een wettelijke plicht).

Daarnaast meen ik dat hetzelfde geldt voor art. 6:6 lid 2 BW, dat “de wet” noemt als bron van hoofdelijke verbondenheid. Indien het Unierecht voorziet in hoofdelijke aansprakelijkheid als remedie, meen ik dus dat het gaat om hoofdelijke aansprakelijkheid in de zin van Afdeling 6.1.2 BW, zodat de gevolgen daarvan – indien Nederlands recht van toepassing is – worden beheerst door art. 6:6 e.v. BW.15

33. Procedureregels. Zelfs in gevallen waarin het Unierecht zelf voorziet in een remedie, wordt doorgaans teruggevallen op het nationale recht voor het effectueren van die remedie. Het Unierecht kent voor de handhaving van rechten van particulieren in horizontale rechtsverhoudingen doorgaans geen eigen rechtsingang,16 noch regels voor de wijze waarop een dergelijke procedure moet worden gevoerd. Die kwesties zijn dan overgelaten aan het nationale recht van de lidstaten. De procedurele autonomie van de lidstaten is daarbij niet beperkt tot regels die nationaalrechtelijk als procesrechtelijk worden aangemerkt. Zo zou men regels ten aanzien van bewijs en verjaring zowel kunnen zien als procesrechtelijke regels als materieelrechtelijke regels,17 maar is duidelijk dat het bij gebreke van Unierechtelijke regels is overgelaten aan het nationale recht is om de regels inzake bewijs en verjaring vorm te geven (uiteraard binnen de door de beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid getrokken grenzen).18 Ook hier gaat het om ‘procedureregels’ ter effectuering van door het Unierecht toegekende rechten.

Wat betreft de gevallen waarin het Unierecht zelf wél voorziet in procedureregels, kan bijvoorbeeld worden gewezen op de regels inzake rechtsmacht: het Unierecht wijst de internationaal bevoegde gerechten aan, indien het gaat om aanspraken die vallen binnen het materiële, formele en temporele toepassingsbereik van (thans) Brussel I-bis. Zijn die regels niet van toepassing, bijvoorbeeld omdat het gaat om een procedure inzake faillissement,19 of om een procedure jegens een gedaagde zonder woonplaats op het grondgebied van een lidstaat,20 dan wordt teruggevallen op het toepasselijke nationale recht.21 Daarnaast voorziet het Unierecht in bijvoorbeeld de AVG in procesrechtelijke regels, onder meer door te bepalen dat indien in verschillende lidstaten procedures aanhangig zijn voor de gerechten van verschillende lidstaten, de niet als eerste aangezochte gerechten de procedure kunnen schorsen (art. 81 AVG). Ook in verschillende richtlijnen zijn procesrechtelijke bepalingen opgenomen, die voor hun werking uiteraard afhankelijk zijn van implementatie in het nationale recht. 22

34. Samenloop en voorrang. De hiervoor beschreven procedurele autonomie van de lidstaten kan ten onrechte de indruk wekken dat regels over het effectueren van door het Unierecht toegekende rechten ófwel door het Unierecht zelf worden gegeven, ófwel door het nationale recht. Het Unierecht staat niet eraan in de weg dat Unierechtelijke remedies en zuiver nationaalrechtelijke remedies naast elkaar gelden, noch dat Unierechtelijke procedureregels en zuiver nationaalrechtelijke procedureregels naast elkaar van toepassing zijn. Wat betreft samenloop van remedies kan worden gewezen op gevallen waarin zowel het Unierecht als het recht van nationale origine voorziet in nietigheid van een rechtshandeling wegens strijd met Unierecht,23 of indien beide voorzien in een recht op schadevergoeding.24 Soms bepaalt het Unierecht met zoveel woorden dat de remedie waarin het voorziet, geen afbreuk doet aan remedies die een particulier reeds heeft op grond van het nationale recht,25 maar noodzakelijk is dit niet. Wat betreft procedureregels kan worden gewezen op gevallen waarin het Unierecht zelf voorziet in een rechtsingang, bijvoorbeeld in geval van schending van de AVG, in die gevallen waarin ook het nationale recht voorziet in een dergelijke rechtsingang.26

De voorrang van het Unierecht staat niet aan samenloop in de weg.27 Slechts indien sprake is van een conflict tussen toepasselijke en inroepbare Unierechtelijke normen en normen van zuiver nationale origine, is sprake van een samenloopprobleem, dat aan de hand van de voorrang van Unierecht kan worden opgelost.28

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.