9.5. De verdelingswaarde van een onderneming

Naar algemeen wordt aangenomen in de jurisprudentie en de doctrine kunnen ten tijde van het overlijden bestaande rechtsverhoudingen invloed hebben op de omvang en samenstelling van de nalatenschap alsmede op de waarde daarvan die de deelgenoten in aanmerking kunnen of moeten nemen. Deze rechtsverhoudingen ‘bevinden’ zich in de meerbedoelde anterieure rechtssferen. Voor de verdelingswaarde van een onderneming en een aandelenpakket treft men in de jurisprudentie en/of de doctrine de volgende rechtssferen aan: huur- en pachtovereenkomsten, vennootschapsovereenkomsten, het ten tijde van het overlijden bestaande huwelijksvermogensregime, stemovereenkomsten en overige contractuele verplichtingen, zoals bijvoorbeeld anti-speculatiebedingen.5 Omdat de door mij onderzochte jurisprudentie uitsluitend pacht- en vennootschapsverhoudingen alsmede het huwelijksvermogensregime betreft, zullen mijn hierna volgende beschouwingen zich tot deze rechtssferen beperken.

Een door de erflater – tijdens leven – gesloten pachtovereenkomst heeft invloed op de verdelingswaarde van de betrokken onroerende zaken in de nalatenschapsafwikkeling, zo wordt in de literatuur algemeen aangenomen en in de jurisprudentie bevestigd.6 Een pachtovereenkomst heeft objectief bezien in beginsel een drukkende invloed op de waarde van de betrokken zaken, hetgeen tot uitdrukking kan komen in de economische waarde daarvan die mede voor de verdelingswaarde van belang is. Het feit dat een pachtovereenkomst met de verkrijger(s) van deze onroerende zaken is gesloten, doet hieraan niet af.7 De pachtovereenkomst, zo blijkt uit de onderzochte jurisprudentie, werd veelvuldig gebruikt als onderdeel van een geplande bedrijfsopvolging. Uit deze jurisprudentie is niet gebleken dat de redelijkheid en billijkheid een rol kunnen spelen bij de afwikkeling van een dergelijke opvolging, hetgeen – zoals hierna zal blijken – wel bij de ‘opvolging uit een personenvennootschap’ het geval kan zijn. Een verklaring daarvoor kan mogelijk gevonden worden in het feit dat de rechtsverhouding tussen de verpachter en de pachter voor een belangrijk deel door de wetgever, in de pachtregeling, vormgegeven is.8

Over de vorenbedoelde invloed van een pachtovereenkomst heerst communis opinio, over de mate waarin wordt getwijfeld. Dienen de betrokken goederen voor de waarde in verpachte staat, gelijk aan de prijs die een willekeurige derde zou willen betalen, in de verdeling te worden betrokken, of is nuancering daarvan mogelijk en/of geboden? In de jurisprudentie wordt voor de ‘harde lijn’ gekozen, de betrokken zaken dienen voor objectieve waarde in verpachte staat in de verdeling te worden betrokken. In de literatuur zijn andere geluiden te horen; de in de verdeling in aanmerking te nemen waarde zou hoger dienen te zijn dan de verpachte waarde, wellicht het gemiddelde van deze waarde en die in onverpachte staat, maar in ieder geval met de laatstbedoelde waarde als bovengrens.9 Zo werd betoogd dat juist met het oog op de familieverhoudingen en/of indien de ouderlijke boerderij aan een kind werd verpacht, de redelijkheid en billijkheid kunnen gebieden om – in positieve zin – van de waarde in verpachte staat af te wijken.

In de gedachte dat de redelijkheid en billijkheid in een verdeling onder omstandigheden kunnen nopen om, als billijkheidscorrectie, van een hogere waarde dan de verpachte waarde uit te gaan, kan ik mij vinden. De samenstelling van het vermogen van een deelgenoot kan onder omstandigheden van invloed zijn op de waarde van de in de verdeling betrokken en aan hem toegedeelde goederen.10 Ik merk daarbij voor de goede orde op dat de werking van deze beginselen in een verdeling moet worden onderscheiden van die in de rechtsverhouding tussen verpachter en pachter, waarin zij – zo blijkt althans uit de rechtspraak – geen dan wel een ondergeschikte rol spelen.

Met door een erflater – tijdens leven – gesloten (personen)vennootschapsovereenkomst ontstaat eveneens een anterieure rechtssfeer, die van invloed kan zijn op de in een verdeling in aanmerking te nemen waarde.11 Primair bepaalt de inhoud van deze overeenkomst óf en in welke mate daarmee rekening gehouden moet worden. Wordt een personenvennootschap door het overlijden van een vennoot ontbonden en ontbreken voortzettingsregelingen, is er in beginsel geen reden om in de verdeling van de nalatenschap van deze vennoot met de tijdens diens leven bestaand hebbende samenwerkingsovereenkomst rekening te houden. Dat wordt vanzelfsprekend anders indien medevennoten, ook al zijn deze tevens erfgenamen, bij en door het overlijden afdwingbare rechten aan in een vennootschapsovereenkomst opgenomen voortzettingsregelingen kunnen ontlenen.

In deze benadering valt een parallel te onderkennen met hetgeen hiervoor met betrekking tot een pachtovereenkomst is opgemerkt. Zoals in hoofdstuk 5, § 4.5.1 reeds uiteengezet, dienen beide rechtssferen evenwel van elkaar te worden onderscheiden, zowel in verbintenisrechtelijk als in goederenrechtelijk opzicht. De op de Pachtwet gebaseerde verbintenisrechtelijke rechtsverhouding komt, zoals hiervoor aangegeven, grotendeels van de hand van de wetgever; het (personen)vennootschapsrecht is nagenoeg geheel regelend recht, de vennoten geven vorm aan die rechtsverhouding. Voorts ontbreekt bij een pachtverhouding een goederenrechtelijke rechtsverhouding tussen de betrokkenen in de vorm van een gemeenschap, terwijl daarvan bij een personenvennootschap meestal wel sprake is.

De verbintenisrechtelijke en de goederenrechtelijke rechtsverhoudingen tussen de vennoten in een personenvennootschap worden in het bijzonder bepaald door de vennootschapsovereenkomst en de redelijkheid en billijkheid. De verhoudingen beheersen niet slechts het bestaan maar ook de afwikkeling van het desbetreffende samenwerkingsverband, en derhalve ook de daarbij in aanmerking te nemen verdelingswaarde. Voor de goede orde zij opgemerkt dat ik hiermee doel op de verdelingswaarde in een vennootschappelijke gemeenschap, in een anterieure rechtssfeer derhalve.

Naar aanleiding van het arrest van de Hoge Raad van 13 februari 200412 zijn Blanco Fernández en Mellema-Kranenburg in hun commentaar op deze uitspraak onder meer ingegaan op de hiervoor bedoelde, in een personenvennootschap bestaande, verbintenisrechtelijke en goederenrechtelijke rechtsverhouding(en) tussen de vennoten. In deze uitspraak destilleert de Hoge Raad voor de verdeling van een vennootschapsvermogen relevante waardebepalende factoren uit de redelijkheid en billijkheid en de aard van de tussen de vennoten/deelgenoten bestaande rechtsverhouding. Blanco Fernández wijst deze aanpak af; het onderzoeken van ‘de bloedloze aard van de gemeenschap’ is volgens hem niet de juiste methode om tot een juiste waarderingsmaatstaf te komen. Hij legt de nadruk op de – uitleg van de – vennootschapsovereenkomst. Een zoektocht naar de gerechtvaardigde verwachtingen van partijen, tegen de achtergrond van hun contractuele samenwerking, leidt volgens hem tot een juistere en meer precieze maatstaf. Overigens hoeft het gebruik van de ene of de andere uitlegmaatstaf (aard van de gemeenschap of gerechtvaardigde partijverwachtingen) volgens Blanco Fernández niet tot verschillende uitkomsten te leiden, zeker niet indien de aard van de gemeenschap door de vennootschapsovereenkomst bepaald wordt.13 Mellema-Kranenburg merkt in haar commentaar op gemeld arrest op dat met het toenemen van de omvang van een onderneming de rechtssfeer van de contractuele relatie vanwege doorgaans meer gedetailleerde opvolgingsregelingen, in vergelijking met de rechtssfeer van de gemeenschap, een belangrijker plaats inneemt.14

Ik heb met het commentaar van beide schrijvers enige moeite. Om met Mellema-Kranenburg te beginnen. Zij onderscheidt in een personenvennootschap – althans zo lijkt het – twee rechtssferen, te weten de contractuele relatie en de gemeenschap. Ik vraag mij af of de ‘auctor intellectualis’ van de rechtssfeer, Van Mourik, dat ook zo ziet, maar ik heb mijn twijfels.15 Volgens mij kunnen binnen de personenvennootschap, de definitie van art. 7:800 lid 1 BW voor ogen houdend, de overeenkomst en de – inbreng in de – vennootschappelijke gemeenschap niet van elkaar worden gescheiden. Naar mijn mening is er binnen de personenvennootschap slechts één rechtssfeer, te weten de vennootschappelijke rechtssfeer. Dat binnen deze rechtssfeer de rechtsverhoudingen tussen de vennoten, ten opzichte van de tussen hen bestaande goederenrechtelijke verhouding, in toenemende mate worden beheerst door de contractuele relatie naar de mate waarin de opvolgingsregelingen gedetailleerder worden, kan ik als uitgangspunt onderschrijven. Mellema-Kranenburg lijkt met haar conclusie over het toenemende belang van de contractuele relatie echter tevens te willen suggereren, althans zo begrijp ik haar tekst, dat de goederenrechtelijke rechtsverhouding en de daarin mede heersende redelijkheid en billijkheid ‘rechtevenredig’ aan belang inboeten. Met deze conclusie kan ik op grond van mijn vorenstaande overwegingen niet instemmen.

Met dit punt kom ik op het commentaar van Blanco Fernández. Beide auteurs lijken voor de werking van de redelijkheid en billijkheid te onderscheiden naar de verbintenisrechtelijke en de goederenrechtelijke rechtsverhouding tussen de deelgenoten in een personenvennootschap. Zo ziet Blanco Fernández voor de zoektocht naar een juiste waarderingsmaatstaf meer heil in de uitleg van de contractuele relatie tussen de deelgenoten dan in het doorgronden van de gemeenschap. Naar mijn indruk willen beide auteurs een keuze tussen de ene en de andere rechtsverhouding maken voor de al dan niet beschikbare rol voor de redelijkheid en billijkheid, terwijl deze keuze mijns inziens niet gemaakt kan worden.

De redelijkheid en billijkheid beheersen volgens Hartkamp immers alle vermogensrechtelijke rechtsbetrekkingen in een gemeenschap, en dus ook de onverdeeldheid als rechtstoestand en de verdeling als meerzijdige vermogensrechtelijke rechtshandeling (zie art. 6:2, 6:216 en 6:248 BW).16 De beginselen zijn alom tegenwoordig. Naar de mate waarin de contractuele regelingen duidelijker en gedetailleerder zijn, wordt het ‘beeld’ in de rechtssfeer alsmaar duidelijker. Daarmee is echter niets gezegd over de rol van de redelijkheid en billijkheid in deze rechtssfeer, die wellicht van een aanvullende in een (meer) corrigerende werking overgaat. Evenmin is daarmee mijns inziens iets gezegd over het belang van de goederenrechtelijke rechtsverhouding voor deze rechtssfeer.17

Het belang van onder meer gemeld arrest voor het erfrechtelijke waardevraagstuk, zo concludeerde ik in hoofdstuk 5, § 4.5.1, is primair gelegen in de relevantie van de daarin gegeven waarderingsmaatstaven voor de vraag of voor de legitieme- en de inbrengregeling van een gift sprake is, en zo ja, met welke omvang ‘gerekend’ moet worden. De bedrijfsopvolging is immers reeds tijdens leven voltooid, zodat niet van een anterieure rechtssfeer in meerbedoelde zin kan worden gesproken. Gemeld arrest en de andere in laatstgemelde paragraaf in hetzelfde kader aan de orde geweest zijnde jurisprudentie, geven echter eveneens inzicht in enige, mogelijk relevante waardebepalende factoren bij de afwikkeling van een vennootschappelijke gemeenschap, welke factoren ook een rol zouden kunnen spelen in de erfrechtelijke sfeer. Daarmee betoog ik niet dát deze factoren per definitie daarin die rol zullen vervullen en zeg ik evenmin iets over de mate van invloed, maar wil ik daarmee slechts aangeven dát zij als zodanig aangemerkt kunnen worden.

De bedoelde jurisprudentie heeft, zo heb ik in hoofdstuk 5, § 12.1 geconstateerd, de volgende waardebepalende factoren opgeleverd:

In paragraaf 3 ben ik ingegaan op de mogelijke relevantie van anterieure rechtssferen, en de daarin toegepaste waarderingsmaatstaven en mogelijk in aanmerking te nemen waarderingsfactoren, voor de waarde in het erfrecht. De afwikkeling van de huwelijksvermogensrechtelijke rechtssfeer bepaalt – mede – de omvang en samenstelling van de nalatenschap alsmede de daarbij in aanmerking te nemen verdelingswaarde.18 In die zin hebben bedoelde maatstaven en factoren een indirecte invloed op de erfrechtelijke waarde. Zij zouden echter ook een directe invloed daarop kunnen hebben, indien deze maatstaven en factoren als zodanig voor de bepaling van een verdelingswaarde relevantie hebben. Daarmee is niet gezegd dát zij van belang zijn, noch iets over de mate waarin. De huwelijksvermogensrechtelijke rechtssfeer is in beginsel niet identiek aan de erfrechtelijke rechtssfeer.

Blijkens de onderzochte huwelijksvermogensrechtelijke jurisprudentie, kunnen voor de bepaling van de waarde van een onderneming de volgende factoren een rol spelen:19

Op basis van deze factoren kan de betrokken onderneming onder omstandigheden op basis van de agrarische waarde, de waarde waarbij een lonende exploitatie nog net mogelijk is, in de afwikkeling van een huwelijksvermogensregime worden betrokken.

De waardering van aandelen in een N.V./B.V., zo bleek in de vorige paragraaf en zal zich hierna ook nog openbaren, roept veelal bijzondere vraagstukken op, die naar mijn mening voornamelijk toe te schrijven zijn aan de verschillende aspecten die aan deze vermogensrechten kleven. Te denken valt aan de (on)overdraagbaarheid, de (mede)zeggenschap en de uit of met aandelen te realiseren voordelen. Uitgaande van de indirecte waarderingsmethode, is de waarde van de door de rechtspersoon gedreven onderneming telkens het vertrekpunt.20 De waarde van die aandelen is daarmee echter niet per definitie gelijk aan die – van een evenredig deel – van de onderneming. Zij kan daarvan afwijken als gevolg van de contractuele en/of statutaire vormgeving van de desbetreffende rechtspersoon, waarbij kan worden gedacht aan de invloed van blokkeringsregelingen en stemrecht- en winstrechtbepalingen.21 Indien de betrokken aandelen zijn gecertificeerd, dient zich nog een volgende vraag aan, te weten of de waarde van de certificaten overeenkomt met die van de onderliggende aandelen.22

Het Handboek Nederlands vermogensrecht bij scheiding verstrekt, vanuit een huwelijksvermogensrechtelijk perspectief overigens, de volgende waarderingsfactoren voor aandelen/certificaten:

De onder 1 genoemde waarderingsfactor vloeit uit de toepassing van de indirecte methode voort, waarin immers de statutaire en/of contractuele vormgeving van de rechtspersoon waarin de aandelen worden gehouden, mede van belang voor de waarde van die aandelen is. De invloed van deze vormgeving op de waarde kan min of meer objectief worden vastgesteld, waarmee de economische waarde van de aandelen is gegeven (zie ook paragraaf 4). Deze economische waarde is een voor de bepaling van de verdelingswaarde in aanmerking te nemen maatstaf; voor deze waarde dient echter ook rekening te worden gehouden met alle andere relevante (waarde)bepalende factoren. Zo kan men, daarbij terugverwijzend naar mijn opmerkingen dienaangaande in paragraaf 4, de vraag stellen of het gegeven dat aandelen tot een te verkrijgen minderheidspakket behoren voor de waarde daarvan relevant is, indien de verkrijger reeds aandelen in dezelfde rechtspersoon houdt en deze tezamen met de te verkrijgen aandelen een meerderheidspakket, met doorslaggevende zeggenschap, zullen vormen. Anders dan ik in paragraaf 4 voor de economische waarde in het kader van de legitiemeregeling heb betoogd, kan het tot het eigen vermogen van de verkrijger behorende anterieure aandelenbezit voor de verdelingswaarde wel van belang zijn.24 Voor die waarde dienen – op grond van de redelijkheid en billijkheid – immers alle relevante factoren in aanmerking te worden genomen, waaronder de samenstelling van het eigen vermogen van de verkrijger tevens kan zijn begrepen.

Met betrekking tot de waarde van certificaten van aandelen dient mijns inziens een vergelijkbare redenering te worden aangehouden.25 Zoals in paragraaf 4 aangegeven dient de objectieve, economische waarde van certificaten te worden vastgesteld, met inachtneming van de invloed van de vigerende certificeringsvoorwaarden. De waarde van deze certificaten wordt onder meer bepaald door de mate waarin deze een economisch belang bij en de zeggenschap in de rechtspersoon verschaffen waarvan de aandelen zijn gecertificeerd. De waarde van een certificaat kan overeenkomen met dat van het onderliggende aandeel, maar daarvan is niet per definitie sprake.26

In afwijking van hetgeen in gemeld handboek wordt geschreven, ben ik van mening dat de mogelijkheden om certificaten te royeren voor de waarde daarvan wel van belang kan zijn.27 Zo heb ik in paragraaf 4 geconcludeerd dat daarmee voor de bepaling van de economische waarde van certificaten rekening kan worden gehouden, indien en voor zover de geobjectiveerde wil van een economisch rationeel handelende verkrijger tot royement zou overgaan. Het royement als wilsrecht is immers een ‘onderdeel’ van het certificaat als vermogensrecht.

Anders dan bij de bepaling van bedoelde economische waarde, dient voor de verdelingswaarde van certificaten met alle relevante factoren en omstandigheden rekening te worden gehouden. Zo kan rekening – moeten – worden gehouden met het feit dat de verkrijger van de certificaten reeds bestuurder van de Stichting Administratiekantoor is, met de samenstelling van diens eigen vermogen waartoe reeds certificaten van aandelen in dezelfde rechtspersoon behoren en met een daadwerkelijk royement of decertificering. Dientengevolge is het naar mijn mening niet onmogelijk dat de economische waarde van certificaten wél en de verdelingswaarde daarvan níet van de waarde van de onderliggende aandelen afwijkt.28

In de voorgaande paragrafen heb ik reeds verwezen naar de thans aan de orde komende verdelingswaarde. Ik zal hierna inventariseren welke waarderingsmaatstaven en -factoren het onderhavige onderzoek heeft opgeleverd voor de verdelingswaarde van een onderneming en van aandelen.29

De onderzochte jurisprudentie leverde noch voor een onderneming noch voor aandelen waarderingsmaatstaven en -factoren op voor de bepaling van de erfrechtelijke verdelingswaarde daarvan. Voor zover de jurisprudentie al betrekking had op de waarde van een onderneming, was telkens sprake van een pacht- of vennootschapsovereenkomst, waarmee de bedrijfsopvolging reeds tijdens leven was ingezet (en soms ook was voltooid). De waarde van een onderneming in een ‘vrije’ verdeling van een nalatenschap, zonder de invloed van anterieure rechtssferen, is niet ‘in geding’ geweest.

In de literatuur is, zoals vaker in deze proeve opgemerkt, mondjesmaat aan het erfrechtelijke waardevraagstuk van de onderneming en van aandelen aandacht besteed. Ik zal enige visies daaromtrent thans bij elkaar brengen en van commentaar voorzien.

In zijn Leidse oratie ontvouwde Van Mourik zijn visie op de erfrechtelijke verdelingswaarde van een onderneming in – onder meer – de volgende bewoordingen:

Perrick geeft in 1996 het volgende voorbeeld:

Ook Mellema-Kranenburg ziet ruimte voor een lagere waarde; het gaat er volgens haar om of er omstandigheden zijn die rechtvaardigen dat de opvolger verkrijgt voor een andere waarde dan de waarde in het economische verkeer.32 De opvatting kan ik onderschrijven; de vraag welke omstandigheden een dergelijke rechtvaardiging kunnen vormen, is daarmee nog niet beantwoord.33

Van Mourik ziet in de door de erflater opgebouwde meerwaarde een aanknopingspunt voor de waardebepaling; door deze buiten beschouwing te laten, kan toedeling tegen een lage(re) waarde plaatsvinden. Die meerwaarde wordt ook wel aangeduid als goodwill. Naar mijn mening, die ik in hoofdstuk 10, § 5 zal onderbouwen, ‘verdwijnt’ door het overlijden van een ondernemer slechts de niet-realiseerbare, persoonlijke goodwill; de wel realiseerbare, zakelijke goodwill ‘volgt’ de onderneming van erflater en zal derhalve in beginsel in de verdeling van diens nalatenschap betrokken dienen te worden. De redenering van Van Mourik kan ik als zodanig dan ook niet (geheel) onderschrijven, hetgeen overigens niet wegneemt dat het onder omstandigheden denkbaar is dat de – waarde van de – bedoelde zakelijke goodwill buiten de verdelingswaarde blijft, maar dat is mijns inziens geen ‘automatisme’. Daarvoor dienen omstandigheden aanwezig te zijn, die zulks rechtvaardigen.

Een dergelijke omstandigheid zou wel in het voorbeeld van Perrick gelezen kunnen worden. Indien de op de boerderij werkzame zoon immers de bedoelde meerwaarde van de onderneming heeft opgebouwd, zou men kunnen betogen dat deze buiten de verdeling van de nalatenschap dient te blijven. Het voorbeeld dient mijns inziens echter ‘in de tijd’ te worden geplaatst. Onder het oude erfrecht kende Boek 4 BW geen genoegdoening voor de niet- of onderbetaalde thuiswerker.34 Het is dan ook de vraag of dit voorbeeld onder het huidige erfrecht tot hetzelfde resultaat zou leiden. De wetgever verstrekt in art. 4:36 BW aan de thuiswerker immers een som ineens als billijke vergoeding voor verrichte arbeid. Indien de wetgever de door de ‘onderbetaling’ toegevoegde waarde ‘vergoedt’, hoeft daarmee bij de verdeling niet opnieuw rekening te worden gehouden. Dit sluit vanzelfsprekend niet uit dat via de redelijkheid en billijkheid andere omstandigheden tot een waardecorrectie van de boerderij kunnen leiden, echter niet voor zover de toegevoegde waarde een gevolg is van onderbetaling. Dat heeft de wetgever thans geregeld.35

In de parlementaire geschiedenis, zo heb ik in hoofdstuk 3, § 3 uiteengezet, is de erfrechtelijke waarde van een onderneming ook nauwelijks aan de orde geweest. Een van de weinige momenten waarop men ‘uit de school klapte’, was bij de behandeling van art. 4:38 BW.

Indien men aanneemt, zo heb ik in hoofdstuk 5, § 7.2 beargumenteerd, dat de redelijke prijs van art. 4:38 BW kan worden vereenzelvigd met de erfrechtelijke verdelingswaarde van het betrokken ondernemingsvermogen, kunnen in de parlementaire geschiedenis de volgende maatstaven en factoren voor deze waarde gevonden worden:36

Hiervoor heb ik aangegeven dat de verdelingswaarde van aandelen noch in de jurisprudentie noch in de parlementaire geschiedenis aandacht heeft gekregen. In de literatuur is daaraan wel enige aandacht besteed, waarvoor ik primair verwijs naar hetgeen de hiervoor gemaakte opmerkingen over de waarde van aandelen en certificaten. Enkele in de literatuur gesignaleerde aspecten met betrekking tot de waarde(ring) van aandelen, welke in hoofdstuk 5 overigens de revue zijn gepasseerd, zijn daarbij onderbelicht gebleven. Ik zal daarop thans nog kort ingaan.

Zo merkt Van der Burght op dat voor de waardering van het aandeel in een onverdeeld pakket incourante effecten depreciërende werking moet worden toegekend aan het feit dat de gerechtigde tot een aandeel in die onverdeeldheid geen of weinig invloed op de vennootschap heeft en dat het samen eigenaar zijn ongerief met zich mee kan brengen.37 Mocht dit uitgangspunt al juist zijn voor de waarde gedurende het bestaan van bedoelde gemeenschap, waarbij ik me overigens afvraag voor welk erfrechtelijk vraagstuk de waarde bepaald zou moeten worden, acht ik het niet houdbaar bij de verdeling daarvan. Die verdeling maakt een einde aan de onverdeeldheid en dus aan het eventuele daarmee samenhangende ongerief. Voor een verdelingswaarde speelt het ongerief tijdens het bestaan van de gemeenschap mijns inziens geen rol; men kan immers te allen tijde verdeling vorderen om deze ‘onprettige’ situatie te beëindigen. Bovendien hebben de deelgenoten allen in beginsel even veel ongerief ondervonden, zodat dat evenmin als een rechtvaardigingsgrond voor een bepaalde (lagere) waarde lijkt te kunnen worden ingezet. De toedeling zal vervolgens uitwijzen of de gerechtigde met de toegedeelde aandelen wel of geen invloed op de vennootschap heeft.

Dit laatste brengt mij bij de vraag of een pakketbreuk van invloed kan zijn op de bij een verdeling in aanmerking te nemen waarde van aandelen. Aan de door de erflater gehouden aandelen, het gehele pakket derhalve, kan een bepaalde waarde worden toegekend. Deze waarde dient, zoals onder meer in paragraaf 4 betoogd, voor de berekening van de legitieme portie in aanmerking te worden genomen. Bij de indirecte waarderingsmethode kan, zoals eerder aangegeven, de statutaire en/of contractuele vormgeving van de rechtspersoon invloed hebben op de waarde van de daarin gehouden aandelen, omdat deze vormgeving mede bepalend is voor het economisch belang bij en zeggenschap in de desbetreffende rechtspersoon.38 In veel, zo niet de meeste, gevallen gaan zeggenschap, economisch belang en waarde ‘hand in hand’, in die zin dat bij toenemende zeggenschap het economisch belang bij de onderneming en de waarde van de aandelen stijgen; bij afnemende zeggenschap daalt het economisch belang en de waarde. Ik ga thans van deze ‘wetmatigheid’ uit.

Aan aandelen kan derhalve een meerwaarde worden toegekend indien deze tot een bepaald pakket behoren; de waarde van het geheel is groter dan die van de som van de afzonderlijke delen. Deze meerwaarde verdwijnt in beginsel niet door erflaters overlijden, als gevolg waarvan de aandelen tot diens nalatenschap gaan behoren. De waarde-ontwikkeling van de aandelen eindigt niet met erflaters overlijden; zij kan nadien, zowel tijdens het bestaan van de gemeenschap als bij de verdeling daarvan, mede door de erfgenamen worden beïnvloed.

Ondanks de ‘functionele’ eenheid van het aandelenpakket, verzet zich in civielrechtelijk opzicht niets tegen het uiteenvallen daarvan bij een verdeling van de nalatenschap.

Over de gevolgen die dit voor de waarde van de tot het pakket behorende aandelen heeft, schrijft Perrick schrijft het volgende:

Het is derhalve aan de erfgenamen of zij de bedoelde, in het aandelenpakket als geheel belichaamde meerwaarde in stand houden door het pakket aan één deelgenoot toe te delen, of deze teniet doen, door het pakket in twee of meer delen te breken. Vanzelfsprekend kunnen de erfgenamen de (meer)waarde van het pakket ook realiseren door het aan een derde te vervreemden.40 Óf deze meerwaarde al dan niet in stand blijft, eventueel wordt verzilverd, of teniet wordt gedaan, berust in beginsel op een gezamenlijk besluit van de erfgenamen. Het belang bij de – waarde van de – aandelen gaat hen in een gemeenschap even veel aan, hetgeen in de verdelingswaarde tot uitdrukking komt.41 Zoals hiervoor reeds betoogd, kan de verdelingswaarde van een aandelenpakket worden beïnvloed door anterieur aandelenbezit (in dezelfde rechtspersoon) van de deelgenoot aan wie het pakket toegedeeld wordt. Alle omstandigheden dienen voor deze waarde immers in aanmerking te worden genomen, waaronder de samenstelling van het eigen vermogen van de verkrijger tevens kan zijn begrepen.

Ondanks de ‘pakketbenadering’ voor de waardering van aandelen in een verdeling, mag niet uit het oog worden verloren dat de bepaalde waarde in beginsel aan ieder afzonderlijk aandeel dient te worden toegekend, hetgeen in beginsel geschiedt door de pakketwaarde te delen door het aantal daartoe behorende aandelen.42 De waarde van ieder afzonderlijk aandeel, zal – de hiervoor bedoelde ‘wetmatigheid’ volgend – afnemen met het toenemen van het aantal pakketten. Indien de nagelaten aandelen over meerdere erfgenamen worden verspreid, en de waarde daarvan met inachtneming van de pakketbreuk wordt bepaald, kan en dient daarop onder omstandigheden nog een nadere ‘verfijning’ te worden aangebracht. Het is immers niet ondenkbaar dat een aandeel voor de ene erfgenaam in de verdeling een grotere waarde heeft dan voor een andere erfgenaam, bijvoorbeeld vanwege het anterieure aandelenbezit van die ene erfgenaam.43 Voor de verdelingswaarde van aandelen dient immers met alle factoren rekening te worden gehouden.

Dit brengt mij bij de laatste waardebepalende factor waarbij ik in deze paragraaf (en in dit hoofdstuk) wil stilstaan, te weten het waarderingstijdstip. Dat de waarde van de in een verdeling te betrekken goederen en schulden mede afhankelijk is van het tijdstip dat voor de bepaling daarvan in aanmerking wordt genomen, is – uitgaande van immer optredende waarde-ontwikkelingen – vanzelfsprekend. Daarmee is het waarderingstijdstip tevens een waardebepalende factor geworden, waarmee – dus – voor een verdelingswaarde rekening gehouden dient te worden. De (over)heersende rol van de redelijkheid en billijkheid bij dit waardebegrip komt ook voor dit tijdstip tot uitdrukking, zo wordt in constante rechtspraak bevestigd.44 Primair wordt aangesloten bij het tijdstip waarop de verdeling plaatsvindt of het tijdstip dat partijen overeengekomen zijn, tenzij de redelijkheid en billijkheid gebieden om van een ander tijdstip, zoals bijvoorbeeld het moment van feitelijke verdeling, uit te gaan. Dit verbaast allerminst bij een verdelingswaarde.45

Met het vorenstaande heb ik getracht het erfrechtelijke waardebegrip – nader – te concretiseren aan de hand van verwijzingen naar het voor deze proeve verrichte waarde-onderzoek, met voorbeelden en het formuleren van uitgangspunten. Met de in de inleiding van paragraaf 4 gegeven beeldspraak, kan op voorhand worden geconcludeerd dat een navigatiesysteem voor het bereiken van deze waarde daarmee niet is gegeven. De verlossende woorden ‘bestemming bereikt’ klinken (nog) niet. De ‘ontdekkingsreis’ in deze proeve heeft naar mijn mening nieuwe werelddelen opgeleverd, maar over de beschikbare infrastructuur ter plaatse is nog veel onbekend.