4.3 Rechtspraak van de Hoge Raad

De Hoge Raad heeft zich sinds het Babbel-arrest niet vaak uitgelaten over het daderschap van de rechtspersoon. Dit is niet verwonderlijk, gelet op het feit dat het daderschap ook in de lagere rechtspraak weinig expliciet wordt getoetst.2 Partijen en rechters besteden doorgaans geen aandacht aan het daderschap van de rechtspersoon, maar lijken er (impliciet) vanuit te gaan dat de rechtspersoon dader is.

Uit de rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat het daderschap in ieder geval op indirecte wijze kan worden vastgesteld.3 Zoals de Hoge Raad eerder heeft overwogen: “Een juridische constructie als de rechtspersoon [kan] slechts door natuurlijke personen aan het maatschappelijk verkeer […] deelnemen.”4 In veel uitspraken gaat het immers om de vraag of een handeling van een fysiek verrichter in het maatschappelijk verkeer heeft te gelden als handeling van de rechtspersoon. In het arrest Garage Cordia stond de vraag centraal of de onjuiste mededelingen van douaneambtenaren aan Garage Cordia over de restitutie van invoerrechten toegerekend konden worden aan Aruba.5 In Anthony Veder moest de Hoge Raad de vraag beantwoorden of de gedragingen – het niet (doen) naleven van de algemene veiligheidsprincipes op gastankers – van de kapitein en de boordwerktuigkundige van een schip waar een ontploffing had plaatsgevonden, konden worden toegerekend aan de rederij, Anthony Veder.6 In het arrest Opsluiting in vriescel ging het om de vraag of de misdraging van een directeur – het onder bedreiging en met geweld opsluiten van de directeur van de wederpartij in een vriescel – kon worden toegerekend aan de rechtspersoon.7 In VEB/World Online moest het Hof zich buigen over de vraag of de uitlatingen van (en het achterhouden van informatie door) ‘de zegsvrouw en het boegbeeld’ van World Online aan World Online konden worden toegerekend. In cassatie stond de toerekeningsvraag niet meer ter discussie.8 In Gelderland/Vitesse ging het om de toerekening van uitlatingen van gedeputeerden aan de Provincie Gelderland.9 In het arrest Spaanse villa stond de toerekeningsvraag niet centraal, maar de Hoge Raad overwoog wel dat de gedraging van de betrokkene (tevens bestuurder) in het maatschappelijk verkeer als gedraging van de vennootschap kan worden aangemerkt.10

Hoewel in bovengenoemde uitspraken sprake is van een trapsgewijze toerekening, kan bij nadere bestudering niet in algemene zin geconcludeerd worden dat de Hoge Raad indirect daderschap voorstaat. Het feit dat de Hoge Raad zich in deze uitspraken buigt over de vraag of de gedraging van een functionaris kan worden aangemerkt als een gedraging van de rechtspersoon zelf, kan ten eerste worden verklaard door het feit dat in deze zaken een individuele gedraging was aan te wijzen. Ten tweede hebben partijen dit aanwijsbare handelen als grondslag voor het daderschap van de rechtspersoon aangevoerd in cassatie. Met andere woorden, het partijdebat stond niet in de sleutel van arbeidsdeling of structurele fouten. De Hoge Raad heeft zich dus ook niet hoeven buigen over de vraag of het daderschap tevens op directe wijze kan worden vastgesteld.