2.3.1 Vrijwillige versus onvrijwillige aansprakelijkheid

In het Nederlandse recht geldt als hoofdregel dat iemand in beginsel slechts voor zijn eigen doen en laten verantwoordelijk en eventueel aansprakelijk is. Een rechtspersoon staat in het vermogensrecht met de natuurlijk persoon gelijk. Hij is derhalve alleen voor eigen verplichtingen in zijn gehele vermogen aan te spreken (vgl. artt. 2:5 jo. 3:276 BW).1 In de lijn van die regel ligt de regel in het N.V.- en B.V.-recht dat een aandeelhouder niet persoonlijk aansprakelijk is voor schulden van de vennootschap waarvan hij aandeelhouder is. Artt. 2:64 en 2:175 lid 1 BW bepalen namelijk dat een aandeelhouder niet persoonlijk aansprakelijk is voor hetgeen in naam van de vennootschap wordt verricht. Een moedermaatschappij bijvoorbeeld is in beginsel dan ook niet aansprakelijk voor schulden van haar dochtermaatschappij(en).2 In beginsel, want op die hoofdregel bestaan twee uitzonderingen. Het gaat daarbij om de “vrijwillige” en de “onvrijwillige” aansprakelijkheid van de moedermaatschappij voor schulden van haar dochtermaatschappij.

Bij de vrijwillige aansprakelijkheid bestaat voor crediteuren de mogelijkheid om de moedermaatschappij van hun debiteur aan te spreken op basis van een eerder door die moedermaatschappij gedane wilsverklaring.3 Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan een aansprakelijkheidsverklaring op grond van art. 2:403 lid 1 aanhef en sub f. BW.4 Tevens valt daarbij te denken aan een hoofdelijke aansprakelijkstelling of borgstelling door de moedermaatschappij ten behoeve van een financier voor schulden van een dochtermaatschappij.5

Ingeval sprake is van onvrijwillige aansprakelijkheid is een schuld van een dochtermaatschappij verhaalbaar op de moedermaatschappij zonder dat sprake is van enige voorafgaande wilsverklaring van laatstgenoemde. De onvrijwillige aansprakelijkheid kan onderverdeeld worden in twee vormen, te weten de “eigenlijke” of “directe” doorbraak (par. 2.3.3.3) en de “oneigenlijke” of “indirecte” doorbraak (par. 2.3.3.2).

“Doorbraak” vormt net als “vereenzelviging” een onderdeel van het ruime zogenoemde “piercing (of lifting) the corporate veil”.6 In geval van doorbraak wordt vanuit het oogpunt van aansprakelijkheid als het ware door een rechtspersoon heen gekeken naar de achterliggende persoon of personen.7 Daardoor wordt een uitzondering gemaakt op twee fundamentele regels in ons recht, te weten (i) de regel dat de rechtspersoon onafhankelijk is van zijn aandeelhouders en (ii) de regel dat in beginsel aandeelhouders en bestuurders niet aansprakelijk zijn voor schulden van de rechtspersoon.8 Bartman merkt in dat kader op dat de rechtspersoonlijkheidsnorm zich in beginsel verzet tegen doorbraak van aansprakelijkheid, maar dat doorbraak bij uitzondering daarmee niet onder alle omstandigheden onverenigbaar hoeft te zijn.9