2.5 Conclusie

We zijn dit preadvies begonnen met een van de klassieke middeleeuwse kaarten, de Hereford Mappa Mundi. Deze kaart weerspiegelt een kijk op territorialiteit die wezenlijk anders is dan de moderne conceptie, die de soevereine staat als uitgangspunt neemt. Door ontwikkelingen zoals de opkomst van het internet is er hernieuwde belangstelling voor alternatieve concepties van territorialiteit en jurisdictie. Het is voorbarig om ten aanzien van het internet te concluderen dat de staat irrelevant is geworden. De staat en zijn territoriale ordening doen er nog steeds toe. Toch kunnen we wel degelijk stellen dat deze territoriale soevereiniteit onder steeds grotere druk komt te staan.1 Het is wellicht logisch bezien mogelijk om het internet te duiden vanuit bestaande categorieën, maar deze benadering heeft wel een prijs: veel concrete problemen kunnen alleen op een heel algemeen niveau worden begrepen of moeten simpelweg onbesproken blijven. Het internet wordt daarom niet alleen begrepen vanuit het bestaande volkenrecht en zijn territoriale ordening, maar ook vanuit alternatieve concepties zoals een gemeenschappelijke ruimte of de middeleeuwse conceptie van grondgebied met overlappende jurisdicties en concentrische vormen van autoriteit.

Tegelijkertijd is het zo dat er in het debat over cyberspace en territorialiteit meerdere voorbeelden zijn te vinden van juristen die de territoriale soevereiniteit van de staat en het primaat van het bestaande internationaal recht, benadrukken met een zeker fanatisme.2 Zo stelt Tsagourias bijvoorbeeld dat

Een groter contrast met de visie van John Perry Barlow, van het internet als vrij ruimte is nauwelijks denkbaar. Het bestaand recht is niet alleen van toepassing op cyberspace; het 'constructs [its] ontology', en maakt ‘authoritative choices’ over ‘the nature’ van cyberspace. Ryngaert en Zoetekauw komen tot een soortgelijke conclusie: “[l]awyers, and especially international lawyers, have difficulties in conceiving alternatives to territoriality as a principle of global jurisdictional order”.4 Hetzelfde lijkt overigens in zekere mate te gelden voor henzelf: in de conclusie van hun stuk stellen ze dat

De cruciale vraag is echter niet of het internet ook een fysieke component heeft: de vraag is of deze fysieke component juridisch relevant is. Zoals hierboven gesteld staat dat voor de opstellers van de Tallinn Manual buiten kijf – maar voor John Perry Barlow doet het er niet toe. Het is nu juist kenmerkend voor het werk van veel volkenrechtjuristen dat deze link tussen territorialiteit en de uitoefening van jurisdictie niet ter discussie wordt gesteld.6

In dit verband is het de vraag of het internet eenzelfde lot is beschoren als de zeemonsters op de kaarten van de vroege ontdekkingsreizigers. Zie ter illustratie de kaart die wij hieronder hebben geprint. De vormgeving van de kaart lijkt op die van de Mappa Mundi: de kleurstelling en omlijsting van de kaart doen denken aan oude middeleeuwse kaarten. De lijnen tussen de verschillende continenten geven echter internetkabels weer: het is een ‘nieuwe kaart’ van onderzeese kabels, “according to the best Authorities”. Ook afgebeeld staan zeemonsters zoals de vroegere ontdekkingsreizigers die meenden waar te nemen, maar met een kanttekening geplaatst door de 21e-eeuwse cartograaf: de tienpotige kreeft die ze destijds dachten te zien is een “case of mistaken identity”. Dit was een “early sighting of an octopus” – geen zeemonster.7 Wat op het eerste gezicht onbekend terrein lijkt te zijn, kan bij nader inzien toch worden geduid in reeds bekende categorieën.

Het verhaal kan ook een andere kant op gaan. Het alternatieve scenario is dat de staat eenzelfde lot beschoren is als het paradijs op middeleeuwse kaarten. Deze moesten steeds opnieuw worden herzien als ontdekkingsreizigers weer een gebied hadden gevonden waar de Hof van Eden niet bleek te bestaan. Uiteindelijk eindigde het paradijs in de kantlijn van middeleeuwse kaarten, als een herinnering aan iets dat niet in kaart gebracht kon worden.

Aalberts, Tanja en Gammeltoft-Hansen, Thomas, ‘Sovereignty at Sea: Law and Politics of Saving Lives on Mare Liberum’, 17 Journal of International Relations and Develoment 439 (2014)

Agnew, John, ‘The Territorial Trap: The Geographical Assumptions of International Relations Theory’, 1 Review of International Political Economy 53 (1994)Alkiviadou, Natalie, ‘Hate Speech on Social Media Networks: Towards a Regulatory Framework?’, 28 Information & Communications Technology Law 1 (2018)

Massé, Estelle, The tales of Facebook’s jurisdiction: Nudes, Cookies and Schrems, on ‘EDRi’, 24 February 2016, https://edri.org/the-tales-of- facebooks-jurisdiction-nudes-cookies-and-schrems/Bannelier-Christakis, Karine, ‘Cyber Diligence: A Low-Intensity Due Diligence Principle for Low-Intensity Cyber Operations?’, 14 Baltic Yearbook of International Law Online 23 (2015)

Berman, Paul Schiff, ‘From International Law to Law and Globalization’, 43 The Columbia Journal of Transnational Law 485 (2005)Berman, Marshal, All That is Solid Melts Into Air: The Experience of Modernity, Penguin: 1988

Boer, Lianne J.M., “Spoofed Presence Does not Suffice’: On Territoriality in the Tallinn Manual’, in: Netherlands Yearbook of International Law 2016: The Changing Nature of Territoriality in International Law, Martin Kuijer and Wouter Werner (eds.), T.M.C. Asser Press: 2017, p. 131-145Branch, Jordan, The Cartographic State: Maps, Territory and the Origins of Sovereignty, Cambridge University Press: 2014

Brock, Rita Nakashima en Parker, Rebecca Ann, Saving Paradise: How Christianity Traded Love of This World for Crucifixion and Empire, Beacon Press: 2008

Bull, Hedley, The Anarchical Society: A Study of Order in World Politics, Columbia University Press: 1977

Brunnée, Jutta, en Tamar Meshel, ‘Teaching an Old Law New Tricks: International Environmental Law Lessons for Cyberspace Governance’, 58 German Yearbook of International Law 129 (2015)Byassee, William S., ‘Jurisdiction of Cyberspace: Applying Real World Precedent to the Virtual Community’, 30 Wake Forest Law Review 197 (1995)

Cohen, Julie E., ‘Cyberspace as/and Space’, 107 Columbia Law Review 210 (2007)Franzese, Patrick W., ‘Sovereignty in Cyberspace: Can it Exist?’, 64 Air Force Law Review 1 (2009)

Conrad, Peter, Modern Times and Modern Places: How Life and Art Were Transformed in a Century of Revolution, Innovation and Radical Change, Knopf: 1999Crawford, James, The International Law Commission’s Articles on State Responsibility, Cambridge University Press: 2002

Edson, Evelyn, ‘The Medieval World View: Contemplating the Mappamundi’, 8 Historical Compass 6 (2010)

Friedrichs, Jörg, ‘The Meaning of New Medievalism’, 7 European Journal of International Relations 4 (2001)

Frowein, Jochen, Obligations ErgaOmnes, Oxford Public International Law: 2008

Goldsmith, Jack L. 'Against Cyberanarchy', 65 University of Chicago Law Review 1199 (1998)

Green, James A., Cyber Warfare: A Multidisciplinary Analysis, Routledge: 2015

Grotius, Hugo, The Freedom of the Seas. Or the right which belongs to the Dutch to take part in the East Indian Trade, Oxford University Press: 1916 [1609]

Harvey, David, The Condition of Postmodernity: An Enquiry into the Origins of Cultural Change, Cambridge MA: Blackwell: 1990

Herrera, Geoffrey L., ‘Cyberspace and Sovereignty: Thoughts on Physical Space and Digital Space’, 1st International CISS/ETH Conference on The Information Revolution and the Changing Face of International Relations and Security’, Lucerne, Switzerland (2005)

Hildebrandt, Mireille, ‘Extraterritorial Jurisdiction to Enforce in Cyberspace? Bodin, Schmitt, Grotius in Cyberspace’, 63 The University of Toronto Law Journal 196 (2013)

International Law Commission, ‘Fragmentation of International Law: Difficulties Arising From the Diversification and Expansion of International Law’, A/CN.4/L.682 (2006)– – –, Yearbook of the International Law Commission, vol. 2 (1956)

Johnson, David R., en David Post, ‘Law and Borders: The Rise of Law in Cyberspace’, 48 Stanford Law Review 1367 (1995)Kennedy, David, A World of Struggle: How Power, Law, and Expertise Shape Global Political Economy, Princeton University Press: 2016

Kolb, Robert, ‘Reflections on Due Diligence Duties and Cyberspace’, 58 German Yearbook of International Law 113 (2015)Koselleck, Reinhard, Vergangene Zukunft. Zur Semantik geschichtlicher Zeiten, Suhrkamp: 1989

Koskenniemi, Martti, ‘Constitutionalism, Managerialism and the Ethos of Legal Education’, 1 European Journal of Legal Studies (2007)– – –, From Apology to Utopia, The Structure of International Legal Argument, Cambridge University Press: 2006

Luhmann, Niklas, ‘Die Weltgesellschaft’, 1 Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie 57 (1971)Marx, Karl, Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie, 1864 (opnieuw uitgegeven door Diets Verlag: 1983)

Nijman, Janne, The Concept of International Legal Personality: an inquiry into the history and theory of international law, T.M.C. Asser Press: 2004

Papanicolopulu, Irini, 'The Duty to Rescue at Sea, in Peacetime and War: A General Overview', 98 International Review of the Red Cross 2 (2016)

Pickles, John, ‘Texts, Hermeneutics and Propaganda Maps’, in: The Map Reader, Martin Dodge, Rob Kitchin, en Chris Perkins (eds.), John Wiley & Sons, Ltd: 2011, p. 400-406Post, David G., ‘Governing Cyberspace: Law Symposium Review’, 24 Santa Clara Computer & High Technology Law Journal 883 (2007)

Rosa, Hartmut, Social Acceleration, A New Theory of Modernity, Columbia University Press: 2015Ryngaert, Cedric, en Mark Zoetekouw, ‘The End of Territory? The Re- Emergence of Community as a Principle of Jurisdictional Order in the Internet Era’, in: The Net and the Nation State: Multidisciplinary Perspectives on Internet Governance, Uta Kohl (ed.), Cambridge University Press: 2017, p. 185-201

Sach, Robert David, Human Territoriality: Its Theory and History, Cambridge University Press: 1986Sassen, Saskia, Territory, Authority Rights: From Medieval to Global Assemblages, Princeton University Press: 2006

– – –, The Global City. New York, London Tokyo, Princeton University Press: 1991

Sauter, Molly, ‘Show Me on the Map Where They Hacked You: Cyberwar and the Geospatial Internet Doctrine’, 47 Case Western Reserve Journal of International Law 63 (2015)

Scafi, Alessandro, Maps of Paradise: A History of Heaven and Earth, University of Chicago Press: 2006

Schmitt, Michael N., CyCon 2012 Michael Schmitt: Tallinn Manual Part Iwww.youtube.com/watch?v=wY3uEo-Itso, geraadpleegd op 5 april 2019

– – –, ‘In Defense of Due Diligence in Cyberspace’, 125 Yale Law Journal Forum 68 (2015)

– – – (ed.), Tallinn Manual 2.0 on the International Law Applicable to Cyber Operations, Cambridge University Press: 2017

– – – (ed.), Tallinn Manual on the International Law Applicable to Cyber Warfare, Cambridge University Press: 2013Schmitt, Carl, The Nomos of the Earth in the International Law of the Jus Publicum Europeaeum, Telos Press: 2003

Strandsbjerg, Jeppe, ‘The Cartographic Constitution of Global Politics’, paper for the workshop ‘Constructions of Globality’ Danish Institute for International Studies, 17-18 June 2013

Schultz, Thomas, ‘Carving up the Internet: Jurisdiction, Legal Orders, and the Private/Public International Law Interface’, 19 European Journal of International Law 799 (2008)

Shackelford, Scott J., Scott Russell, en Andreas Kuehn, ‘Unpacking the International Law on Cybersecurity Due Diligence: Lessons from the Public and Private Sectors’, 17 Chicago Journal of International Law 1 (2016)Shklar, Judith N., Legalism: An Essay on Law, Morals and Politics, Harvard University Press: 1964

Tsagourias, Nicholas, ‘The Legal Status of Cyberspace’, in: Research Handbook on International Law and Cyberspace, Nicholas Tsagourias en Russell Buchan (eds.), Edward Elgar Publishing, Inc.: 2015

Vattel, Emer de, Le droit des gens, ou Principes de la loi naturelle, vol. 1, 1758Virilio, Paul, Speed and Politics MIT Press: 1977

Vitoria, Franciscus de, De Indis et de Iure Belli Relectiones, Carnegie Institution of Washington: 1917 [1539], deel III

Von Martens, G.F., Précis du droit des gens modernes de l’Europe, 1864 (opnieuw uitgebracht door Nabu Press: 2012)

Werner, Wouter G., en Lianne J.M. Boer, “It Could Probably Just as Well be Otherwise’: Imageries of Cyberwar’, in: Risk and the Regulation of Uncertainty in International Law, Mónika Ambrus, Rosemary Rayfuse en Wouter Werner (eds.), Oxford University Press: 2017

Werner, Wouter G., 'Regulating Speed: Social Acceleration and International Law', in: Moshe Hirsch en Andrew Lang, Research Handbook on the Sociology of International Law, Edward Elgar: 2018

Wet, Erika de, ‘Invoking Obligations Erga Omnes in the Twenty-First Century’, 37 South African Yearbook of Internatiobnal Law (2013)Wolfers, Arnold, Discord and Collaboration: Essays on International Politics, Johns Hopkins University Press: 1962