6.2.3 Zekerheidsrechten op roerend goed

De Code civil stond bij haar invoering in 1804 slechts één zekerheidsrecht op roerende zaken toe, te weten gage. Het hypotheekrecht was gereserveerd voor onroerende zaken, met als gevolg dat alleen het zekerheidsrecht van costumiere origine – te weten nantissement, waarvan de toepassing op roerende zaken op de voet van het art. 2072 (oud) Cc gage werd genoemd – kon worden gevestigd op roerende zaken. Voor de geldige totstandkoming van een gage was vereist dat de in zekerheid gegeven zaak uit de macht van deschuldenaar werd gebracht, de zogenoemde eis van ‘dépossession’.1 Art. 2076 (oud) Cc bepaalde dat een pandrecht slechts geldig is voor zover het pand in het bezit is gesteld en gebleven van de schuldeiser of van een derde omtrent wie partijen zijn overeengekomen. De bezitsverschaffing door middel van constitutum possessorium voldeed dientengevolge niet aan het vereiste van dépossession en bovendien moest het bezwaarde goed op straffe van het tenietgaan van het pandrecht uit de macht van de schuldenaar blijven.2 Tevens diende krachtens art. 2074 (oud) Cc een gage te worden gevestigd bij authentieke of geregistreerde onderhandse akte waarin de omvang van de schuld alsmede een precieze en volledige beschrijving van de in pand gegeven zaak moest worden opgenomen.3

Hoewel prioriteitsconflicten werden voorkomen – nadat de zaak uit de macht van de schuldenaar is gebracht kan hij immers niet opnieuw dezelfde zaak ten behoeve van een ander verpanden – was de eis van dépossession vanuit bedrijfseconomisch perspectief hinderlijk voor de ontwikkeling van het kredietverkeer.4 Voor het bedrijfsleven is het niet gunstig om de feitelijke macht over bedrijfsgoederen te moeten afstaan om krediet te kunnen aantrekken en voor kredietverstrekkers is het eveneens bezwaarlijk om de in pand gegeven goederen te moeten opslaan.5 Pas in 1898 heeft de wetgever een eerste uitzondering gecreëerd waarbij ten behoeve van de agrarische sector een stil pandrecht werd geïntroduceerd, de zogenoemde warrant agricole.6 De verpanding geschiedde door het opmaken een akte (warrant) die – in plaats van de bezwaarde zaken – aan de crediteur werd overgedragenen geregistreerd op de griffie van het kantongerecht.7 Met het overdragen van de akte die de zaken vertegenwoordigde werd aan het vereiste van dépossession voldaan.8 Hierna volgden ook pandrechten met fictieve bezitsverschaffing ten behoeve van andere categorieën schuldenaren, zoals de warrant hôtelier (1913), de warrant pétrolier (1932) en de warrant industriel (1940).9

De positie van een schuldeiser met een dergelijk stil pandrecht was niet anders dan die van de vuistpandhouder. Beiden hadden voorrang op concurrente crediteuren. Toch liep de houder van een warrant meer risico dan de vuistpandhouder. Aan het pandrecht was weliswaar het recht van zaaksgevolg verbonden, een derdeverkrijger te goeder trouw werd evenwel beschermd.10 Indien de zaak in de macht van de schuldenaar bleef, was het mogelijk dat het zekerheidsrecht teniet ging doordat de zaak aan een derde te goeder trouw werd overgedragen.11

Bij ordonnantie van 23 maart 2006 is het Franse zekerhedenrecht ingrijpend gewijzigd.12 Er is een nieuw Boek IV ingevoegd dat de titel ‘Des sûretés’ draagt, waarin alle zekerheidsrechten, zowel persoonlijke als zakelijke, zijn ondergebracht.13 De inhoudelijke aanpassingen treffen onder meer de regeling van het pandrecht. In de eerste plaats zij opgemerkt dat er een terminologische wijziging is doorgevoerd die overigens ook gevolgen heeft voor de inhoud van het pandrecht. Nantissements worden niet langer uitgesplitst in gages en antichrèses (zie art. 2072 (oud) Cc). Voortaan is een gage een pandrecht op lichamelijke (art. 2333 Cc) en een nantissement een pandrecht op onlichamelijke zaken (art. 2355 Cc). Het onderscheid tussen lichamelijke en onlichamelijke zaken – hetgeen grofweg een indeling in ‘zaken’ en ‘rechten’ behelst – wordt niet expliciet in de Code gemaakt, maar komt onder meer tot uitdrukking bij de levering van goederen.14

Naar de definitie van art. 2333 Cc is een gage een contract waarbij de pandgever aan de schuldeiser het recht verleent om zijn vordering met voorrang boven de andere schuldeisers op een roerende zaak te verhalen. Onder het huidige Franse recht komt het pandrecht reeds bij schriftelijke overeenkomst tot stand. Het afgeven van de zaak (‘remettre une chose’, art. 2071 (oud) Cc) is geschrapt als vereiste voor de totstandkoming. Daarmee is een gage niet langer een reëel contract.15 Evenals bij het recht van hypotheek het geval is, moet eerst kenbaarheid aan het zekerheidsrecht worden gegeven voordat er derdenwerking aan het recht wordt verbonden (art. 2337, eerste alinea Cc). Een contract werkt immers alleen tussen partijen. Die kenbaarheid kan op twee wijzen plaatsvinden. In de eerste plaats kan de bezwaarde zaak uit de macht van de schuldenaar worden gebracht.16 Daarnaast kan een gage aan derden worden tegengeworpen na inschrijving in een speciaal register dat bij de griffie van de rechtbank van koophandel wordt gehouden.17 Daarmee heeft de Code civil na ruim 200 jaar het stille pandrecht mogelijk gemaakt.18 De publiciteit wordt gerealiseerd doordat de inschrijvingen worden doorgevoerd in een gecentraliseerd nationaal register dat kosteloos via het internet kan worden geraadpleegd.19

Met het loslaten van het strikte vereiste van dépossession, heeft een debiteur de mogelijkheid gekregen de waarde van zijn zaken optimaal te benutten door deze verscheidene malen te verpanden. Een meermalige bezwa-ring kan echter aanleiding geven tot conflicten tussen de schuldeisers indien het totaal van de vorderingen de waarde van het onderpand overstijgt. De wetgever heeft in art. 2340, eerste alinea Cc een met het hypotheekrecht vergelijkbare rangorderegel opgenomen die aansluit bij de volgorde van inschrijving.20 Een pandhouder kan zijn recht na de inschrijving immers tegenwerpen aan derden, waaronder pandhouders met een later geregistreerd pandrecht. Hetzelfde geldt als de opvolgende verpanding met dépossession plaatsvindt. Onder de toepassing van het prioriteitsprincipe zal de vuistpandhouder de stil pandhouder in rang voor moeten laten gaan (art. 2340, tweede alinea Cc).21 Het retentierecht dat de vuistpandhouder toekomt moet wijken voor het oudere recht van de stil pandhouder.22 De vuistpandhouder had zich door raadpleging van het voor eenieder kosteloos en digitaal te raadplegen register van het bestaan van het eerste pandrecht kunnen vergewissen. Diezelfde gedachte gaat op indien de stil pandgever de zaak heimelijk overdraagt en de derdeverkrijger zich beroept op de bescherming bij een verkrijging te goeder trouw van art. 2276 Cc.23 Het conflict dat aldus kan ontstaan werkt niet ten nadele van de stil pandhouder omdat de inschrijving van het pandrecht het beroep op goede trouw van de derdeverkrijger uitsluit (art. 2337, derde alinea Cc).24