Stille getuigen 2015/1.8.3:1.8.3 Taakopvatting EHRM en margin of appreciation

Stille getuigen 2015/1.8.3

1.8.3 Taakopvatting EHRM en margin of appreciation

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De verdragsstaten bij het evrm hebben zich verplicht om de in het verdrag vastgelegde mensenrechten te garanderen. Het is de taak van het ehrm om de nakoming van deze verplichtingen te beoordelen. Het ehrm doet dit naar aanleiding van concrete klachten die burgers of verdragsstaten hebben ingediend. Die klachten hebben betrekking op vermeende mensenrechtenschendingen in concrete gevallen. De taak van het ehrm is om in deze concrete gevallen te beoordelen of het desbetreffende mensenrecht voldoende is gerespecteerd. Het ehrm leidt deze taak af uit artikel 19evrm: ‘To ensure the observance of the engagements undertaken by the High Contracting Parties in the Convention and the Protocols thereto, there shall be set up a European Court of Human Rights’.1 Geconcretiseerd naar het recht op een eerlijk proces van artikel 6evrm ziet het ehrm zijn taak als volgt: ‘The Court’s task is to ascertain whether the proceedings considered as a whole, including the way in which evidence was taken, were fair.’2

Hoewel daarbij de nationale rechtsregels een rol spelen en in de arresten van het ehrm dikwijls ook de tekst wordt opgenomen van nationale rechtsregels die van belang zijn voor de beoordeling van de voorgelegde kwestie, beschouwt het ehrm het niet als zijn taak om de nationale rechtsregels als zodanig te beoordelen.3 Het is denkbaar dat bepaalde rechtsregels structureel tot mensenrechtenschendingen leiden, maar het eindoordeel van het ehrm zal in dat geval toch zijn dat in de specifieke strafzaak een mensenrecht is geschonden. Het ehrm heeft niet de autoriteit om verdragsstaten te verplichten hun wetgeving of jurisprudentiële regels aan te passen.4 Dit neemt overigens niet weg dat het ehrm een enkele keer algemene uitspraken heeft gedaan over het nationale recht. Zo stelde het in het arrest Mild & Virtanen: ‘The Court further observes that, at the relevant time, there was no basis in national legislation for ensuring the attendance of M. and R. in the proceedings against the applicants. Thus, the law was inadequate on this point.’5 In verschillende zaken overwoog de ecrm dat het beginsel van vrije bewijswaardering als zodanig niet strijdig was met artikel 6 lid 3 sub d evrm.6 In het arrest Vaturi overwoog het ehrm dat de Franse voorwaarde voor ontvankelijkheid van een getuigenverzoek in appèl dat dit verzoek reeds in eerste aanleg is gedaan, in het algemeen inbreuk kan maken op het recht op een eerlijk proces.7

Het zal meestal niet de regel zelf zijn die schendingen veroorzaakt, maar de toepassing ervan in concrete gevallen. Dat bleek bijvoorbeeld uit de beoordeling door het ehrm van Nederlandse zaken waarin gebruik was gemaakt van verklaringen van bedreigde getuigen. In de zaak Kok was de procedure van artikel 226a e.v. Sv gevolgd. De klacht over het gebruik van de anonieme getuigenverklaringen werd niet-ontvankelijk verklaard.8 In het algemeen kan de bedreigde getuige-regeling de Straatsburgse toets kennelijk doorstaan. Ook in de zaak Visser was deze procedure gevolgd. Daarin werd echter een schending van het ondervragingsrecht aangenomen, omdat de rechter onvoldoende had gemotiveerd waarom hij van oordeel was dat de getuige in kwestie werd bedreigd en om die reden anoniem moest blijven.9

Zoals het vaststellen van de nationale rechtsregels is voorbehouden aan de nationale wetgever en rechter, is het oordelen over concrete strafzaken voorbehouden aan de nationale rechter. De taak van het ehrm is niet om alle aspecten van die oordeelsvorming te controleren als een soort extra beroepsinstantie, maar om vast te stellen of in de strafzaak een bepaald mensenrecht is geschonden.10 Het ehrm beschouwt zijn rol als subsidiair ten opzichte van de beoordeling door de nationale rechter.11 Zo kan alleen de nationale rechter beoordelen of de verdachte het ten laste gelegde feit heeft begaan.12 Als de nationale rechter feiten onjuist heeft vastgesteld of het nationale recht op een onjuiste manier heeft toegepast, is het niet de taak van het EHRM om zich daarover uit te laten.13 Over de interpretatie van nationale rechtsregels door de nationale rechter zal evenmin met succes kunnen worden geklaagd in Straatsburg.14 Zelfs wanneer bewijsmateriaal in strijd met het evrm is verkregen, is het in beginsel15 aan de nationale rechter om te bepalen of het voor het bewijs mag worden gebruikt.16 Alleen wanneer de beslissing van de nationale rechter inbreuk heeft gemaakt op een in het evrm gegarandeerd mensenrecht, zal met succes in Straatsburg kunnen worden geklaagd.

Toegespitst op getuigenbewijs heeft de taakopvatting van het ehrm de volgende betekenis. De nationale rechter is als regel vrij om te oordelen of het noodzakelijk of wenselijk is om een getuige te horen.17 Voor het doen van getuigenverzoeken kan de nationale wetgever regels stellen, waaraan de verdediging moet voldoen. Wordt niet aan deze regels voldaan, dan mag de rechter het getuigenverzoek negeren.18 De nationale wetgever mag zelf bepalen in welke gevallen getuigen zich mogen beroepen op hun verschoningsrecht. Het is niet de taak van het ehrm om te bepalen welke gevolgen aan een beroep op het verschoningsrecht kunnen worden verbonden.19 Ook de beslissing om het antwoord op een bepaalde vraag te beletten moet aan de nationale rechter worden overgelaten, omdat alleen hij kan beoordelen of deze maatregel noodzakelijk is voor bijvoorbeeld het garanderen van de veiligheid van een anonieme getuige.20

De nationale rechter is ten aanzien van de vaststelling van de feiten in een zaak in beginsel vrij.21 Het evrm bevat immers geen bepalingen over het bewijs als zodanig.22 Bovendien is de nationale rechter in een betere positie om de feiten vast te stellen.23 Hij kan bepalen of bewijsmateriaal rechtmatig is verkregen, of het toegelaten wordt als bewijsmiddel en welke bewijskracht eraan wordt gehecht.24 Ook mag hij zelf beoordelen of een getuige geloofwaardig is en zijn verklaring betrouwbaar is.25 Wanneer bijvoorbeeld een getuige een bij de politie afgelegde verklaring later heeft ingetrokken, is het in de regel aan de nationale rechter om te bepalen of deze verklaring desondanks voor het bewijs wordt gebruikt.26 Het algemene uitgangspunt is dat de rechter bij tegenstrijdige verklaringen van dezelfde persoon mag kiezen welke verklaring hij voor het bewijs gebruikt, al wordt onderbouwing van deze keuze door het ehrm wel op prijs gesteld en kan het uitmaken of die persoon zijn voor het bewijs gebruikte verklaring uit vrije wil heeft afgelegd.27

De rechter hoeft in het algemeen niet de voorkeur te geven aan een beëdigde boven een onbeëdigde verklaring.28 Wanneer een getuige ter zitting heeft verklaard, is het aan de nationale rechter om te beoordelen of hij daaraan meer waarde hecht dan aan een elders dan ter terechtzitting eerder afgelegde verklaring.29 Wanneer de getuige zich tijdens een ondervraging op zijn verschoningsrecht heeft beroepen, is de nationale rechter in beginsel vrij om zijn eerder afgelegde verklaring voor bewijs te gebruiken.30 Wenst de nationale rechter een bewezenverklaring hoofdzakelijk op verklaringen van medeverdachten te baseren, dan staat hem dat in beginsel vrij.31

De vrijheid van de nationale rechter – ook wel de margin of appreciation32 genoemd – heeft een grens. Deze grens ligt daar waar een bepaald mensenrecht in het geding komt. Zo is het uitgangspunt van het ehrm dat de nationale wetgever en rechter zelf mogen bepalen welke gevolgen het beroep van de getuige op zijn verschoningsrecht moet hebben.33 Wanneer de getuigenverklaring echter van doorslaggevende betekenis is voor de veroordeling van de verdachte, mogen de nationale autoriteiten de getuigenverklaring niet voor het bewijs gebruiken wanneer de verdediging de getuige wilde ondervragen en onvoldoende compensatie is geboden.34 Een ander voorbeeld is het waarderen van bewijsmateriaal. Hoewel de nationale rechter vrij is in de bewijswaardering, onderzoekt het ehrm dikwijls zelf het beschikbare bewijs, om te bepalen of een getuigenverklaring van beslissende betekenis is geweest of om vast te stellen of de nationale rechter voldoende behoedzaam met het bewijs is omgegaan.35 De beoordeling van de bewijsconstructie heeft dan als doel om vast te stellen of het ondervragingsrecht is gerespecteerd en niet om een oordeel ten aanzien van de bewijswaardering in de plaats te stellen van dat van de nationale rechter.36 Ten aanzien van het gewicht van de getuigenverklaring laat het ehrm zich leiden door het oordeel van de nationale rechter wanneer deze de verklaring van beslissende betekenis heeft geacht.37 In dat geval gaat het ehrm ervan uit dat de verklaring inderdaad beslissend was. Meende de nationale rechter dat de getuigenverklaring niet van beslissende betekenis was, dan zal het ehrm over het algemeen zelf de bewijsconstructie onderzoeken. Dat gebeurde bijvoorbeeld in het arrest Vidgen, waarin het nationale gerechtshof de getuigenverklaring niet van beslissende betekenis achtte, maar het ehrm wel.38 In de zaak Hümmer ging het ehrm wel heel ver in de beoordeling van het bewijs.39

Het onderzocht niet alleen de gebezigde bewijsmiddelen, maar ook aspecten van het bewijs waaraan de nationale rechter geen aandacht had besteed. Zo meende het dat de getuigen in deze zaak tegenstrijdig of onsamenhangend hadden verklaard. Het stelde expliciet dat de nationale rechter bepaalde inconsistenties niet had benoemd.40 Deze aanpak is mijns inziens gerechtvaardigd, omdat het ehrm bepaalde oneerlijkheden in een strafproces niet zou kunnen vaststellen wanneer het uitsluitend zou afgaan op de inhoud van het vonnis.41

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.