12.2.4 Verhouding tussen lex causae, lex fori en artikel 23 EEX-V°/17 Verdrag

In deze paragraaf gaat het voor de volgende onderwerpen om de afbakening tussen art. 23 EEX-V°/17 Verdrag enerzijds en de lex causae en lex fori anderzijds:

Ook ten aanzien van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag geldt dat het toepasselijk recht op de handelingsbekwaamheid wordt bepaald aan de hand van het internationaal privaatrecht van de aangezochte rechter.1 Met het commune internationaal privaatrecht bestaat derhalve geen verschil.

Eén van de voornaamste doeleinden van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag - en de EEX-V° en het Verdrag in het algemeen - is de unificatie van het internationale bevoegdheidsrecht in de EG-lidstaten respectievelijk verdragsluitende staten2 Gezien deze doelstelling is duidelijk dat de lex causae geen effect heeft op de toelaatbaarheid van een forumkeuze. Deze oplossing stemt geheel overeen met de beoordeling van een forumkeuze naar commuun internationaal privaatrecht: uitsluitend de lex fori aditi bepaalt de toelaatbaarheid van een forumkeuze. Het geadieerde gerecht moet de art. 23 EEX-V°/17 Verdrag toepassen. Voorschriften van materieel nationaal recht en de lex causae laat het gerecht terzijde3 Ruimere regels van de lex fori mogen evenmin worden gebruikt om een volgens de art. 23 EEX-V°/17 Verdrag niet toelaatbare forumkeuze alsnog toelaatbaar te achten.4 Art. 23 EEX-V°/17 Verdrag behelst dus geen minimum harmonisatie, maar regelt uitputtend de toelaatbaarheid van forumkeuze binnen het toepassingsbereik van de bepaling.

Uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie5 volgt dat het bestaan van wilsovereenstemming (rechtsgeldigheid) moet worden onderzocht naast de vormvoorschriften:

De vormvoorschriften zijn in dit verband slechts een waarborg.6 Het gaat om een cumulatieve toets: een forumkeuze heeft slechts rechtsgevolg, indien wilsovereenstemming bestaat en de vormvoorschriften zijn nageleefd.7 De versoepeling van de vormvoorschriften betekent niet dat de wilsovereenstemming niet langer aanwezig behoeft te zijn. Integendeel, uit het Rapport Schlosser8 blijkt dat wilsovereenstemming een eis voor een geldige forumkeuze blijft naast de vormvoorschriften.9

Naar mijn mening is een autonome toets van de rechtsgeldigheid - en dus niet een onderzoek aan de hand van de lex causae - de meest aangewezen optie om de wilsovereenstemming te beoordelen, indien de forumkeuze wordt beheerst door art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. Derhalve bestaat op basis van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag een materiële regel die voorschrijft dat partijen wilsovereenstemming moeten hebben bereikt over de forumkeuze en de inhoud daarvan. De uniformiteit van interpretatie in de art. 23 EEX-V°/17 Verdrag wordt hierdoor ten volle gewaarborgd en bevorderd. Nationale rechters worden zo weerhouden om toch nog ruimte te vinden voor toepassing van nationale regels (bij voorkeur van hun eigen recht). Bovendien worden hierdoor eventuele - tijdrovende - geschillen over de vraag welk recht van toepassing is op de forumkeuze worden vermeden. Zoals het Hof van Justitie herhaalde malen heeft overwogen,10 moet de eiser gemakkelijk kunnen bepalen welk gerecht bevoegd is voor zijn vordering en moet de verweerder redelijkerwijs gemakkelijk kunnen voorzien voor welk gerecht hij kan worden opgeroepen. Deze optie doet ten derde recht aan de doelstelling van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag om het handelsverkeer zo min mogelijk te hinderen.11 In de EEX-V°/het Verdrag bestaat één concept voor de geldigheid van een forumkeuze, onafhankelijk van de nationale rechtsstelsels die bij de forumkeuze zijn betrokken.

Voorts kan steun worden gevonden voor een autonome interpretatie in de arresten van het Hof van Justitie in de zaken Colzani/Rdwa, Segoura/Bonakdarian, Elefanten Schuh/Jacqmain, Gerling/Tesoro dello Stato, Tilly Russ/Nova, Berghdfer/ASA, MSG/ Les Gravières en Benincasa/Dentalldt.12 Steeds overwoog het Hof van Justitie dat de vormvoorschriften tot doel hebben de wilsovereenstemming te waarborgen. Met name beogen de vormvoorschriften te bewerkstelligen dat de wilsovereenstemming duidelijk vaststaat en duidelijk en nauwkeurig tot uitdrukking komt. Tegen deze stelling zou kunnen worden aangevoerd dat het Hof van Justitie aan het recht dat de overeenkomst beheerst (lex causae) gewicht heeft toegekend in de zaak Iveco/Van Hool.13

Ik meen echter dat het Hof van Justitie zich in dit laatste arrest slechts heeft willen uitlaten over het probleem van (stilzwijgend) verlengde overeenkomsten en de geldigheid van de forumkeuze.

Gezien de voordelen van een autonome toetsing meen ik dat deze benadering de voorkeur verdient.14 Deze oplossing sluit aan bij de jurisprudentie van het Hof van Justitie dat met het oog op eenvormige toepassing van het EEX in alle verdragsluitende staten in het EEX gebruikte begrippen, die volgens het nationale recht een verschillende betekenis hebben, autonoom uitlegt. Het Hof van Justitie let daarbij met name op het stelsel en de doelstellingen van het EEX.15 Overigens betoog ik niet dat het toepasselijke nationale recht op de overeenkomst niet van belang kan zijn bij beoordeling van de rechtsgeldigheid van de forumkeuze. Het gaat echter om bijzondere situaties waarbij het nationale recht een rol speelt en het is niet de hoofdregel. Voorbeelden uit de jurisprudentie waarbij het Hof van Justitie het belang van het nationale recht heeft erkend zijn de arresten Tilly Russ/Nova16 en IvecoNan Hooi.17

De autonome uitleg van de rechtsgeldigheid - en met name de wilsovereenstemming - zou mijns inziens moeten zijn gebaseerd op de volgende elementen:

Het hiermee nauw verbonden begrip 'overeenkomst' bespreek ik hierna in par. 12.3.2.

De vormvoorschriften van art. 23 EEX-V°/17 Verdrag zijn uitputtend. Voor de lex loci actus (art. 10 Wet AB) of lex causae bestaat geen ruimte. De vorm van de forumkeuze in de ruimste zin des woords mag uitsluitend aan deze artikelen worden getoetst. Aanvullende of corrigerende regels van nationaal recht zijn verboden.21

De gevolgen van een forumkeuze worden uitsluitend beheerst door art. 23 EEX-V°/17 Verdrag. Dat vloeit voort uit de uniformiteit die art. 23 EEX-V°/17 Verdrag beoogt. Een forumkeuze heeft in alle EG-lidstaten respectievelijk verdragsluitende staten hetzelfde effect.