2.2.1 Wel of geen eigen aangifte?

In deze paragraaf maak ik een korte uitstap naar een onderwerp dat weliswaar niet direct betrekking heeft op het ontstaan van het onderscheid tussen de heffingsmethoden, maar dat wel laat zien dat binnen een bepaalde heffingsmethode verschillende subvormen kunnen bestaan. Dit betreft de vraag of bij het vaststellen van de aanslag wel of geen gebruik moet worden gemaakt van een aangifte van de belastingplichtige (een zogenoemde eigen aangifte). De discussie die hierover is gevoerd, levert bovendien interessante informatie op die ik kan gebruiken om daar uiteindelijk factoren uit af te leiden die relevant zij bij keuzes op het vlak van de heffingsmethoden. In paragraaf 2.3.1 komt dit onderwerp nogmaals aan bod in het kader van de Stelselwet van 1821.

Ten tijde van het ontwerp van Gogels belastingstelsel was voor de personele belasting en het patentrecht nog sprake van een zogenoemd repartitiestelsel. Dit hield in dat de hoofdsom van de te heffen belastingen van te voren door de wetgever werd vastgesteld, vervolgens werd verdeeld over de provinciën en gemeenten, die het ten slotte omsloegen over de belastingplichtigen.1 De belastingschuld werd daarmee door de toenmalige belastingadministratie vastgesteld, of beter: geschat (de zogenoemde ‘quotisatie’ van overheidswege).2 Gogel zag zich voor de belastingheffing over private vermogens voor de vraag gesteld of deze wijze van belastingheffing niet zou moeten worden vervangen door een techniek waarbij de belastingplichtige zichzelf moest ‘taxeren’ (‘zelftaxatie’). Gogel was geen voorstander van ‘zelftaxatie’, omdat hij daarbij vreesde voor fraude en daardoor te lage belastingopbrengsten. Verder vormden de kosten die waren gemoeid met zelftaxatie (in de vorm van verificatie (toezicht) achteraf door de Belastingdienst) voor Gogel een belangrijke reden om te pleiten voor quotisatie van overheidswege.3 Gogel raamde de kosten van de werkwijze met toezicht achteraf op fl. 500.000 terwijl die kosten in het geval van het opleggen van aanslagen van overheidswege op fl. 100.000 werden geschat.4^, 5^, 6 Het beoordelen van de ingediende aangiften stelde ook bepaalde eisen aan de kwaliteit van de ambtenaren van de belastingadministratie. Zij waren destijds nog onvoldoende deskundig, waardoor er bij de bevolking weerstand bestond tegen de zware (‘inquisitoire’) controles die nodig zouden zijn om het vermogen juist vast te stellen.7 In handelskringen vreesde men bovendien voor het schenden van de geheimhouding door belastingambtenaren, met als gevolg dat gevoelige informatie uit de aangiften terecht zou kunnen komen bij de concurrentie.8 Uiteindelijk koos Gogel ervoor om alleen bij de directe belastingen op verteringen uit te gaan van de eigen aangifte. Van overheidswege werd hierbij echter wel een definitieve aanslag vastgesteld.9 Dit laatste komt neer op een combinatie van twee ‘zuivere’ heffingstechnieken: zelftaxatie en het opleggen van aanslagen van overheidswege.