2.9.1 Aanvang aandeelhouderschap

Indien een vereniging, cooperatie of onderlinge waarborgmaatschappij van rechtsvorm wordt gewijzigd in een kapitaalvennootschap verandert een rechtspersoon met leden in een rechtspersoon met aandeelhouders. De wet geeft aan dat elk lid in het kader van rechtsvormwijziging in een kapitaalvennootschap aandeelhouder wordt.1 Deze wijziging van lid naar aandeelhouder geschiedt van rechtswege; daarvoor is geen speciale handeling vereist.2 Aanvaarding van het aandeelhouderschap vindt plaats indien een lid niet opzegt krachtens artikel 2:36 lid 4 BW

De aandelen die worden toegekend ter gelegenheid van rechtsvormwijziging in een kapitaalvennootschap worden veelal volgestort door aanwending van reserves. Geen enkel lid mag tegen zijn wil worden belast met een stortingsplicht.3 Leden behoren niet tegen hun wil voor de keuze te worden gesteld tussen een stortingsplicht op aandelen of opzegging krachtens artikel 2:36 lid 4 BW.4 Schriftelijke toestemming is vereist van ieder lid wiens aandelen niet worden volgestort door omzetting van reserves van de rechtspersoon.5 In de praktijk zal het vermogen van de rechtspersoon veelal toereikend zijn om omgezet te worden in het vereiste kapitaal volgens de akte van rechtsvormwijziging. In de eerste plaats omdat het wettelijk minimumkapitaal laag is. De wet verlangt een minimumvermogen. Indien het vermogen niet toereikend is, zal door de leden bijgestort dienen te worden.6 Bij onvoldoende vermogen en onvoldoende bereidheid van de leden die aandeelhouder worden dit vermogen aan te vullen, komt rechtsvorm-wijziging niet tot stand.

Het feit dat ieder lid aandeelhouder wordt, betekent dat elk lid recht heeft op ten minste één aandeel. Een lid zal veelal gerechtigd zijn tot een deel van het vermogen van de rechtspersoon na vereffening als gevolg van liquidatie.7 Voor zover reserves gevormd zijn in het eigen vermogen, het 'vermogen in de dode hand', waarop de leden geen aanspraak hebben, is het mogelijk de leden krachtens de statuten de mogelijkheid te geven aanspraak te maken op dit opgebouwde vermogen.8

Een vereniging kan verschillende soorten leden hebben. Aan elk soort lidmaatschap kan een andere gerechtigdheid tot het vermogen, een andere waarde van het lidmaatschap, verbonden zijn. Indien dat het geval is, ligt het voor de hand dat toekenning van aandelen aan de leden geschiedt in overeenstemming met de gerechtigdheid van de diverse leden tot het vermogen van de van rechtsvorm te wijzigen rechtspersoon. Indien dat niet het uitgangspunt is, zullen de leden die zich tekort gedaan voelen, waarschijnlijk niet voor het besluit tot rechtsvormwijziging stemmen.

In verband met de af te geven accountantsverklaring9 dient het aantal toe te kennen aandelen bekend te zijn. Immers, de accountant dient een verklaring af te geven over het eigen vermogen van de rechtspersoon waaruit moet blijken of dit tenminste gelijk is aan het gestorte deel van het geplaatste kapitaal. De hoogte van het geplaatste kapitaal wordt in de akte van rechtsvormwijziging vermeld en bedraagt ten minste het minimumkapitaal van de rechtsvorm waarin wordt gewijzigd. De vraag is of dit noodzakelijk is. De wet geeft op geen enkele plaats expliciet aan dat de akte van rechtsvormwijziging de hoogte van het geplaatste en gestorte kapitaal dient te vermelden. Vermelding hiervan dient te geschieden naar analogie van de bepalingen over oprichting10 en statutenwijziging11.

Bij rechtsvormwijziging van een kapitaalvennootschap in een vereniging, cooperatie of onderlinge waarborgmaatschappij, geeft artikel 2:71/181 lid 1 BW een regeling.12 Dit artikel stelt dat bij rechtsvormwijziging van een kapitaalvennootschap in een vereniging, cooperatie of onderlinge waarborgmaatschappij iedere aandeelhouder lid wordt. Dit gebeurt van rechtswege; een aparte aanvaardingshandeling is niet vereist. Dit leidt slechts uitzondering als de schadeloosstelling als bedoeld in lid 2 van genoemd artikel door de aandeelhouder wordt gevraagd. Bij rechtsvormwijziging van een kapitaalvennootschap in een stichting vervullen de aandeelhouders van rechtswege geen functie bij een stichting. Wel is het mogelijk ter gelegenheid van de rechtsvormwijziging in een stichting voor de aandeelhouders een apart orgaan te creëren om de aandeelhouders betrokken te laten blijven bij de rechtspersoon na rechtsvormwijziging.