2.7.1 Naoorlogse aandacht voor functioneren van grote ondernemingen

Zoals hierboven uiteengezet was het idee dat een N.V. was gericht op het behalen van winst voor haar vennoten/aandeelhouders een algemeen aanvaard beginsel in het vennootschapsrecht. Bij Van der Heijden werd de N.V. nog gezien als een vehikel voor samenwerkende vennoten tot het drijven van een gezamenlijke onderneming. Dat de N.V. daarbij uitsluitend op de belangen van de gezamenlijke vennoten was gericht was zodanig vanzelfsprekend dat dit beginsel niet eens expliciet werd benoemd. De N.V. werd in de eerste plaats gezien als een ondernemingsvorm ten behoeve van haar gebruikers, zijnde de vennoten die via de N.V. deelnamen aan het rechtsverkeer. Als zodanig werd haar belangensfeer dan ook overwegend als een private aangelegenheid beschouwd.

Na de Tweede Wereldoorlog kwam in het kader van de wederopbouw van de Nederlandse industrie de aandacht op het functioneren van grote ondernemingen te liggen. In het verlengde hiervan rees ook de vraag of het N.V.-recht in voldoende mate in de maatschappelijke behoeftes kon voorzien die voor de grote Nederlandse ondernemingen bestonden. Deze maatschappelijke behoeften waren op hun beurt weer een uitvloeisel van het besef dat de activiteiten van grote ondernemingen in het economisch en maatschappelijk verkeer niet alleen aan de belangen van de achterliggende aandeelhouders raakten, maar aan een breder geheel van belangen in de maatschappij.6 In deze context moest worden bezien of de N.V. binnen de kaders van het toenmalige vennootschapsrecht – dat immers conceptueel was gericht op het belang van enkel de gezamenlijke vennoten – op een zodanige wijze zou kunnen functioneren dat de bij de N.V. betrokken maatschappelijke belangen in voldoende mate zouden zijn geborgd.

Bij de concrete uitwerking van het hierboven weergegeven vraagstuk werd vooral aandacht besteed aan de belangen van werknemers. Reeds in 1951 wijdde Van der Grinten zijn Tilburgse intreerede grotendeels aan het vraagstuk of aan werknemers rechtstreekse zeggenschap in het bestel van formele bevoegdheden binnen de N.V. moest worden gegeven, een vraag die hij op dat moment nog ontkennend beantwoordde.7 Wel toonde Van der Grinten zich ervan bewust dat bij de grote publieke N.V.’s de belangen van vele werknemers waren betrokken en dat deze belangen vanwege een niet adequaat functioneren van de vennootschappelijke organisatie, in het bijzonder gebrekkig toezicht op het bestuur, in de verdrukking konden raken.8 Hij weet dit niet adequaat functioneren van het toezicht binnen de N.V. aan het feit dat de AVA bij publieke N.V.’s vanwege de geringe betrokkenheid van de individuele aandeelhouders doorgaans een “willoos object in handen van het bestuur” was.9 Als oplossing voor het gebrek aan tegenwicht tegen het bestuur binnen de publieke N.V.’s memoreerde Van der Grinten aan het belang in een “onafhankelijke pers, die de bestuursgestes bespreekt en zoo noodig becritiseert.”10 Zo zou via de pers ‘toezicht’ gehouden moeten worden op de wijze waarop de grote publieke N.V.’s met de buiten de vennootschap gelegen belangen (waaronder die van werknemers) omgingen.

In 1952 kwam Sanders tot dezelfde constatering over het niet adequaat functioneren van de AVA als tegengewicht in het vennootschappelijk bestel binnen de publieke N.V..11 Sanders overwoog dat de AVA bij publieke N.V.’s niet in staat was gebleken om in de praktijk de haar door de wetgever toebedachte controlerende rol ten opzichte van het bestuur te vervullen, met name vanwege het wijdverbreid gebruik van oligarchische constructies in de organisatie van de publieke N.V.’s.12 De oplossing die Sanders voor het opvullen van deze lacune in het toezicht bepleitte was niet het herstellen van de controlerende rol van de AVA – dit noemde hij het enkel terugzetten van de klok13 – maar in plaats daarvan het instellen van een vorm van toezicht van buitenaf op grote N.V.’s, uit te voeren door een publiekrechtelijke toezichthouder naar het voorbeeld van de Verzekeringskamer en de Amerikaanse Securities and Exchange Commission (SEC).14 Sanders zag voor deze externe toezichthouder, die hij aanduidde als de ‘Vennootschapskamer’, voornamelijk taken weggelegd op het gebied van toezicht op financiële verslaggeving en op toezicht op bepaalde openbaarheidsvereisten. Zo zou de interne toezichttaak van de AVA als het ware extern worden uitbesteed. Kennelijk had de AVA voor Sanders definitief afgedaan als geschikte controlerende instantie.