4.3.2 Grensbarrières

Het bouwen van grensmuren beleeft hernieuwde populariteit. Het hoofddoel ervan is tegenwoordig het tegengaan van ongewenste migratie uit voornamelijk armere landen. De afgelopen dertig jaar is het aantal grensmuren wereldwijd gestegen van ongeveer vijftien naar bijna zeventig.1 Wittenberg wijst erop dat het nog maar een kwart eeuw geleden is dat de mensheid fantaseerde over een wereld zonder grenzen en dat prikkeldraadversperringen symbool stonden voor de totalitaire staat die zijn burgers opsluit.2 De val van de Berlijnse muur in 1989 werd als een overwinning van de vrijheid gevierd. In 1993 werden de binnengrenzen van de EU geslecht. Ook tussen Canada, de VS en Mexico werd het vrij verkeer van personen vereenvoudigd met de Nafta vrijhandelsovereenkomst van 1994. De ommekeer begon in de jaren negentig van de vorige eeuw en was overal zichtbaar na 11 september 2001. Na de aanslag op de Twin Towers werd de grensmuur steeds meer ingezet als een krachtig symbool in de strijd tegen terrorisme en ongewenste migratie.3 In 2019 riep president Trump zelfs de noodtoestand uit om de door hem gewenste muur tussen de VS en Mexico te kunnen bekostigen, nadat het conflict met de democraten hierover eerst tot de langste shut down in de Amerikaanse geschiedenis had geleid.

De rechtvaardiging voor de grensbarrières is dat ze nodig zijn voor de nationale veiligheid in ruime zin: terrorismebestrijding, bescherming van de arbeidsmarkt en sociale zekerheidsstelsel en de sociaal culturele verhoudingen in een land.4 De effectiviteit van grensmuren om vluchtelingen en andere migranten tegen te houden, moet echter ernstig worden betwijfeld. Jones wijst er bijvoorbeeld op dat het afsluiten van grenzen er met name toe leidt dat migranten andere – gevaarlijker – wegen zoeken en vinden om de grens te overschrijden, met als gevolg een grote toename van het aantal grensdoden.5 Daarnaast maken veel irreguliere migranten vooral gebruik van legale manieren om de grens te overschrijden, bijvoorbeeld door met een geldig visum binnen te reizen en na afloop van de visumtermijn zonder toestemming te blijven. Het teruggrijpen op muren om ongewenste buitenstaanders tegen te houden, in een tijd waarin over toelating meestal niet aan de fysieke grens wordt beslist, doet vermoeden dat andere motieven leidend zijn. Politieke daadkracht tonen, de bevolking geruststellen, of migranten afschrikken. Daarbij moet worden bedacht dat de grensbarrières slechts voor een deel van de wereldbevolking gelden. Wie in het rijkere geïndustrialiseerde deel van de wereld woont, kan over het algemeen visavrij reizen en heeft geen last van muren en prikkeldraad. Dat maakt de spanning zichtbaar tussen de waardering van de eigen bewegingsvrijheid, die van toeristen en handelspartners en van transnationale contacten, en de wens om diezelfde vrijheid te beperken als het gaat om mensen uit Afrika en Zuid-Azië.6 Wie niet aan een visumvereiste hoeft te voldoen of wie eenvoudig een visum kan verkrijgen, mag ongehinderd een ander land binnen reizen.7 Vluchtelingen mogen doorgaans niet visumvrij reizen, maar ze krijgen ook geen visum om hun heil elders te zoeken.8 Zij worden daarom hard getroffen door grensbarrières.

Welke verplichtingen heeft een staat tegenover een vluchteling die tegen zijn grensbarrière aanloopt? Ze bevinden zich dan nog op het grondgebied van een ander land. Zoals in hoofdstuk 2 al betoogd, kan die staat medeverantwoordelijk worden gehouden als die grensbarrière de vluchteling onbeschermd laat vanwege de omstandigheden in dat buurland.

Het is in elk geval duidelijk dat staten die de fictie hanteren dat vluchtelingen aan de grens zich nog niet binnen hun grondgebied bevinden, terwijl ze in feite die grens al hebben gepasseerd, bijvoorbeeld door een transitzone in te stellen, volledige verantwoordelijkheid dragen. Het internationale recht belet staten om door middel van grensbarrières hun verantwoordelijkheid te ontlopen.9