5.4.1.1 Afschrikkende werking

De gedachte dat duidelijke wetgeving bijdraagt aan effectieve criminaliteitsbestrijding is al terug te vinden bij Von Feuerbach, die stelt dat de eisen van het legaliteitsbeginsel eraan bijdragen dat mensen ervan worden weerhouden strafbare feiten te plegen.1 Die gedachte is sindsdien veelvuldig herhaald.2 Zo menen Hol en Gribnau dat wie het gedrag van burgers succesvol wil beïnvloeden, heldere bevelen moet geven.3 Alleen als burgers precies weten welke gedragingen strafbaar zijn en welke straffen er op overtreding staan, zouden ze ervan kunnen worden afgeschrikt die gedragingen te verrichten.4 Diverse auteurs menen dan ook dat de ratio van het lex certa­-beginsel (mede) moet worden gezocht in de sfeer van de generale preventie.5 Andere auteurs menen dat duidelijke wetgeving ook bijdraagt aan speciale preventie, in die zin dat individuele (potentiële) verdachten met duidelijke wetgeving beter de balans kunnen opmaken tussen de voor- en nadelen van hun gedrag.6

Vanuit functionalistisch oogpunt is de gelding van het lex certa-beginsel afhankelijk van de empirisch aantoonbare toegevoegde waarde van duidelijkheid van strafwetgeving. De plausibiliteit van de theorie dat duidelijkheid tot preventie leidt, is echter twijfelachtig.7 De theorie leunt zwaar op het hiervoor reeds besproken mensbeeld van de homo economicus; het rationele, berekenende individu dat de kosten en baten van het misdrijf tegen elkaar afweegt.8 Het is maar zeer de vraag in hoeverre dat een accurate weergave van de werkelijkheid is, vooral als het gaat om overtuigingsdaders, zoals terroristen.9 Vanuit een meer deterministisch mensbeeld, waarin van een dergelijke rationele afweging geen of in veel mindere mate sprake hoeft te zijn, kunnen ook met name de vermeende speciaal-preventieve effecten van duidelijke wetgeving worden gerelativeerd.10 Dat hoeft echter niet te betekenen dat duidelijke wetgeving ook niet bijdraagt aan generale preventie (al dan niet indirect, bijvoorbeeld via de media).11 Dat lijkt mij in het bijzonder niet onaannemelijk als niet slechts naar de duidelijkheid van één specifieke wetsbepaling wordt gekeken, maar naar de duidelijkheid van wetgeving in bredere zin en de hiervoor in het kader van communitarisme besproken internalisering van normen door de samenleving. Sommige auteurs menen in ieder geval dat de hierboven geschetste generaal-preventieve effecten wel degelijk bestaan, zij het vooral buiten het commune strafrecht, bij normen die (nog) niet of onvoldoende zijn geïnternaliseerd.12

De vraag in hoeverre duidelijkheid nu daadwerkelijk tot speciaal en generaal-preventieve effecten leidt, ligt uiteraard buiten het bestek van dit proefschrift. Voor nu wordt aangenomen dat er in ieder geval enig verband tussen de duidelijkheid van wetgeving en de naleving van die wetgeving bestaat. Daarover moet nog wel worden opgemerkt dat, gelet op de hiervoor besproken uitgangspunten, onduidelijkheid niet in alle gevallen even problematisch is. Zo acht Buiting de onduidelijkheid van het ‘begin van uitvoering’ minder problematisch als de onderdelen van de delictsomschrijving die de verdachte al heeft vervuld reeds op zichzelf tot het intreden van aansprakelijkheid zouden leiden.13 In dat geval kantelt het intreden van aansprakelijkheid immers niet op de interpretatie van het ‘begin van uitvoering’. De vraag is dan niet óf de verdachte aansprakelijk is, maar vooral onder welke strafbepaling hij valt, waarbij enkel de strafmaat nog kan verschillen.14 In wezen heeft de afschrikkende werking van het strafrecht dan al gefaald. Datzelfde fenomeen doet zich voor bij het grensgebied tussen voorbereiding en poging. Vanuit praktisch oogpunt is de relevantie van dat onderscheid niet erg groot, omdat de rechter bij de strafoplegging niet altijd de verhoogde strafmaat van poging nodig heeft om een passende straf op te kunnen leggen. Bovendien versterkt de strafbaarstelling van voorbereiding de preventieve effecten die van de strafbaarstelling van poging uit zouden gaan, nu daarmee duidelijk wordt dat ook gevallen die net buiten poging vallen nog strafbaar zijn.