Rechtsgevolgen van toetsing van wetgeving (SteR nr. 1) 2010/II.4.4.2:II.4.4.2 Precedentenstelsel

Rechtsgevolgen van toetsing van wetgeving (SteR nr. 1) 2010/II.4.4.2

II.4.4.2 Precedentenstelsel

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Toetsingsuitspraken in twee-partijengeschillen binden alleen procespartijen. Hoewel dat ook geldt voor uitspraken in de hiervóór besproken collectieve en algemeen belang-acties, roept zo’n uitspraak ook gevolgen in het leven voor derden. Verschillende auteurs menen echter, dat een toetsingsuitspraak steeds rechtsgevolgen heeft voor meer personen dan alleen procespartijen. Zij menen, dat rechters gehouden zijn toetsingsoordelen van hogere rechters te volgen. Volgens hen geldt in Nederland een precedentenstelsel.1

Vaak wordt die opvatting ‘bewezen’ door te stellen, dat lagere rechters ‘hun’ hogere rechters steeds volgen. Te stellen, dat zij dat alleen doen, omdat zij die uitspraken ‘overtuigend’ vinden en niet, omdat zij daartoe verplicht zijn, is volgens die auteurs ‘irreële studeerkamerpraat’.2 Uit empirisch onderzoek van Kottenhage blijkt echter dat lagere rechters met enige regelmaat de Hoge Raad niet volgen,3 vaak zonder te motiveren waarom zij dat niet doen.4

Hoe dat ook zij, de bewering dat in Nederland een precedentenstelsel geldt, vindt geen steun in het positieve recht. In verschillende arresten heeft de Hoge Raad het bestaan van zo’n regel expliciet ontkend.5 Zo overwoog hij in LSV:

‘dat ook een algemeen geformuleerde uitspraak als in het onderhavige geval is gegeven, slechts rechten geeft aan de partijen die haar hebben verkregen, zij het dat derden kunnen profiteren van het praktische gevolg, gelegen in de verwachting dat die rechter in volgende soortgelijke zaken in dezelfde zin zal beslissen.’6

Vulhop bevat een soortgelijke overweging:

‘de bindende kracht van een [door de Hoge Raad uitgesproken onverbindendverklaring] is – daargelaten de overtuigende werking die daarvan in andere zaken mag worden verwacht – naar haar aard beperkt tot het in de betreffende [zaak] voorgelegde geschil.’7

Lagere rechters zijn aldus vrij om een wettelijk voorschrift als verbindend toe te passen, ook al heeft ‘hun’ hogere rechter het wettelijk voorschrift onverbindend verklaard.8,9

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.