5.6 Onwaardigheid onder het oude erfrecht

De Belgische wetgeving met betrekking tot onwaardigheid is in de periode van 1804 tot de grondige herziening in 20121 vrijwel ongewijzigd gebleven. Enkel in 2003 is een kleine aanpassing doorgevoerd vanwege de afschaffing van de doodstraf.2 Voorafgaand aan de hervorming in 2012 is in zowel de rechtspraak als in de literatuur jarenlang gepleit voor aanpassing en actualisering van de regeling van onwaardigheid.3 Zo overweegt het Hof van Beroep te Antwerpen op 8 mei 2000 dat ‘de gevallen van onwaardigheidsverklaring limitatief geïnterpreteerd dienen te worden, en dat het mogelijk wenselijk ware dat de wetgever hier actualiseerde in geval van gedragingen en feiten die, zoals in casu, niet alleen uiterst laakbaar, maar uiterst verwerpelijk en mensonterend zijn’.4 De noodzaak tot wijziging heeft zich des te meer opgedrongen, omdat het geweld binnen de familie toeneemt, wat zich vertaalt in een toename van gevallen in de rechtspraak waar onwaardigheid aan de orde komt.5

De modernisering van het Belgische erfrecht in 2012 is gebaseerd op drie doelstellingen: 1) actualisering van de gronden van onwaardigheid door uitbreiding daarvan, 2) uitbreiding van de gevolgen van onwaardigheid in overige domeinen van het personen- en familierecht en 3) derdenbescherming in geval van onwaardigheid.6 Al deze onderdelen komen in de volgende paragrafen aan de orde.7

Twee gronden zijn bij de modernisering in 2012 niet teruggekeerd. Ten eerste de lasterlijk geoordeelde beschuldiging van een feit waarop levenslange opsluiting of levenslange hechtenis is gesteld (oude art. 727, 2° Oud BBW). Oorspronkelijk, voor de afschaffing van de doodstraf, ging het bij deze grond om het sanctioneren van de dader die door een lasterlijke beschuldiging van een feit waarop de doodstraf stond, op slinkse wijze vroegtijdig de nalatenschap in handen wilde krijgen.8 Volgens de Belgische wetgever betreft dit niet langer een gepaste grond tot onwaardigheid. Er zijn andere feiten dan een dergelijke lasterlijke beschuldiging die ten aanzien van de erflater veel erger zijn en beter door de sanctie van onwaardigheid zouden worden getroffen, aldus de wetgever.9 Coene merkt op dat een lasterlijk geoordeelde aangifte van een feit waarop een zware gevangenisstraf staat mogelijk ook al een vrij onheuse gedraging is en verwijst daarbij naar het (huidige) Nederlandse artikel 4:3 lid 1 sub c BW.10 In mijn optiek sluit de uitbreiding met ergere feiten niet uit dat de lasterlijke beschuldiging gehandhaafd blijft. Niettemin heeft de Belgische wetgever ervoor gekozen de lasterlijke beschuldiging als grond te elimineren en niet te laten voortbestaan naast andere feiten die volgens de wetgever dus erger zijn.

De tweede grond die niet is gehandhaafd, betreft de meerderjarige erfgenaam die kennis draagt van de op de overledene gepleegde doodslag en daarvan bij het gerecht geen aangifte heeft gedaan (oude art. 727, 3° Oud BBW). Van deze onwaardigheidsgrond is gezegd dat het eerder gericht bleek te zijn op het in stand houden van een soort private vendetta-leer of familiale wraakplicht en is om die reden opgeheven.11

In 2022 is de regeling terminologisch op onderdelen gewijzigd vanwege de coherentie met de overige bepalingen uit Boek 4 BBW. Inhoudelijk hebben de bepalingen geen wijzigingen ondergaan.12 Sinds deze laatste wijziging zijn de onwaardigheidsbepalingen terug te vinden in de artikelen 4.6 tot en met 4.9 BBW.