Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/1.7.6:1.7.6 Rechtshandhaving en rechtsbescherming

Voorlichting door de Belastingdienst in rechtsstatelijke context (FM nr. 177) 2022/1.7.6

1.7.6 Rechtshandhaving en rechtsbescherming

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In dit onderzoek hanteer ik een ruime opvatting van het begrip rechtshandhaving. In die opvatting wordt rechtshandhaving gezien als al het overheidsoptreden dat is gericht op de naleving van wet- en regelgeving.1 Daarbij horen naast repressieve instrumenten (boetes, opsporing), preventieve instrumenten als het maken van afspraken, voorlichting en dienstverlening. Bij rechtshandhaving in enge zin wordt het opgevat als toezicht op naleving van wet- en regelgeving en bestraffing van overtredingen, met enkel repressieve instrumenten. De Belastingdienst hanteert een ruime opvatting van rechtshandhaving en hanteert zowel repressieve als preventieve handhavingsinstrumenten.2

Verder hanteer ik een ruime opvatting van het begrip rechtsbescherming. Bij rechtsbescherming in enge zin gaat het om de mogelijkheid om een beslissing van de Belastingdienst voor te leggen aan de rechter.3 Oftewel, de mogelijkheid om rechtsmiddelen in te stellen tegen een beslissing van de overheid waarover uiteindelijk van een onafhankelijke rechter een oordeel kan worden verkregen. Bij rechtsbescherming in ruime zin houdt rechtsbescherming meer in dan enkel de formele, processuele kant en (het bestaan van) regels van bezwaar en beroep. Ook van belang is de wijze waarop de juridische regels en procedures ten aanzien van rechtsbescherming functioneren in de praktijk, dus het gaat ook om ‘praktische rechtsbescherming’ (Is de burger effectief in staat om rechtsmiddelen in te stellen?).4 Daarnaast gaat het bij rechtsbescherming in ruime zin mijns inziens óók om doeltreffende rechtsbescherming.5 Van doeltreffende rechtsbescherming acht ik sprake indien de geboden bescherming het doel bereikt van de norm waarin de bescherming is vervat.6 Oftewel, de bescherming is dan van een bepaalde kwaliteit.

Voorbeeld

Stel dat een burger bezwaar maakt tegen een belastingaanslag en zich beroept op het zorgvuldigheidsbeginsel, dan is van effectieve rechtsbescherming geen sprake als de zorgvuldigheidsnorm zodanig strikt wordt uitgelegd dat niet snel sprake is van een onzorgvuldigheid, of wanneer aan schending van de zorgvuldigheidsnorm geen gevolg wordt verbonden, omdat aan het belang van die norm (ten opzichte van het belang van een andere norm) nauwelijks gewicht wordt toegekend. Van doeltreffende bescherming is evenmin sprake bij een (heel) marginale toetsing, waarbij de rechter enkel ‘excessen’ normeert. In dergelijke gevallen is weliswaar sprake van toegang tot de rechter (procedureel), lukt het de burger ook om die rechter te bereiken (praktisch), maar is de kwaliteit van die bescherming inhoudelijk laag en wordt het doel van de zorgvuldigheidsnorm om de burger te beschermen tegen onzorgvuldigheid niet bereikt (doeltreffend). Hij wordt dan niet werkelijk beschermd tegen onzorgvuldigheden in overheidsoptreden. Van rechtsbescherming is dan geen sprake.

Rechtsbescherming houdt dus in dat de burger daadwerkelijk moet worden beschermd door het doel van de beschermende norm te bereiken. Daarbij gaat het er natuurlijk niet om dat de burger inhoudelijk altijd gelijk krijgt, maar wel dat de norm waarop hij zich beroept zodanig wordt uitgelegd dat het kwalitatief voldoende beschermend werkt.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.