2.4 Relatie met de leer van de materiële kenmerken

Vooruitlopend op paragraaf 2.5, behandel ik in deze paragraaf een belangrijk motief voor de omzetting van een rechtspersoon dat voortvloeit uit het aan Boek 2 BW ten grondslag liggende leerstuk van de materiële kenmerken van een rechtspersoon. De materiële kenmerken worden veelal gedefinieerd als de in de wettelijke omschrijving van een bepaalde soort rechtspersoon voorkomende vereisten voor zijn organisatie, doelstelling en werkterrein.1 De leer houdt in dat een rechtspersoon aan de wettelijke omschrijving van zijn soort moet voldoen op straffe van (verplichte) ontbinding door de rechtbank op de voet van art. 2:21 lid 1 onderdeel c BW. Uit de parlementaire geschiedenis van de Invoeringswet Boeken 3, 5 en 6 NBW blijkt dat het zowel kan gaan om een discrepantie tussen de wettelijke vereisten van de rechtsvorm en de statutaire regels als het feitelijk functioneren.2 De ontbinding wordt uitgesproken op verzoek van een belanghebbende of op vordering van het openbaar ministerie (art. 2:21 lid 4 BW).

De grondlegger van het huidige BW, te weten E.M. Meijers (hierna: Meijers) – merkte in de toelichting op het ‘Ontwerp van een Nieuw Burgerlijk Wetboek’ over het belang van het systeem van de materiële kenmerken het volgende op:3

Het door Meijers toegekende belang aan de materiële kenmerken wordt gerelativeerd door de omzettingsregeling van art. 2:18 BW.4 Indien een rechtspersoon niet meer voldoet aan de wettelijke omschrijving van zijn rechtsvorm, kan hij zich op de voet van art. 2:18 BW omzetten in een wel passende rechtsvorm. Daarmee wordt de ontbinding door de rechtbank op de voet van art. 21 lid 1 onderdeel c BW voorkomen. Hoewel de rechtbank verplicht is tot ontbinding over te gaan indien een rechtspersoon niet voldoet aan zijn wettelijke omschrijving van zijn soort, kan de rechtbank de rechtspersoon in staat stellen zich binnen een bepaalde termijn aan te passen, bijvoorbeeld door zich om te zetten in een rechtspersoon van een soort waaronder hij wél valt. Alsdan blijft de ontbinding achterwege (art. 2:21 lid 2 BW).

Overigens komt omzetting minder acuut als oplossing in beeld indien een rechtspersoon ‘slechts’ een verbod overtreedt, dat niet tevens een materieel kenmerk is. Een voorbeeld is het voor een vereniging op de voet van art. 2:26 lid 3 BW geldende winstverdelingsverbod.5 Anders dan bij het niet voldoen aan de wettelijke omschrijving van de rechtspersoonsvorm, is de rechter niet verplicht de rechtspersoon te ontbinden bij de overtreding van een verbod. Op grond van art. 2:21 lid 3 BW heeft rechtbank in een dergelijk geval een discretionaire ontbindingsbevoegdheid.6