2.12 Preventief toezicht

Bij rechtsvormwijziging in een kapitaalvennootschap vindt preventief toezicht plaats. Voor de overige vormen van rechtsvormwijziging is geen verklaring van geen bezwaar van het Ministerie van Justitie vereist. Het preventieve toezicht is herzien met de invoering van de wet van 22 juni 2000.1 Dit wetsvoorstel diende ter vervanging van de Departementale Richtlijnen 19862 die zijn vervallen met de invoering van voormelde wet.

De werkgroep Preventief toezicht vennootschappen was ingesteld met als taak kritisch te kijken naar de betekenis van het preventieve toezicht zoals dat in Nederland werd uitgeoefend en voorstellen te formuleren om de overheidsbemoeienis met het vennootschappelijke rechtsverkeer tot een minimum te beperken.3 Deze werkgroep was van mening dat de bestrijding van misbruik van vennootschappen specifiek een verantwoordelijkheid is van de overheid. Preventief toezicht op antecedenten van beleidsbepalers binnen een vennootschap kan daarom niet gemist worden. Het toezicht moet wel tot een minimum beperkt worden om onnodige wachttijden te voorkomen. Nu bedraagt de wachttijd voor een verklaring van geen bezwaar enkele dagen.4

De werkgroep was van mening dat de zorg voor technisch-juridisch correcte statuten thuishoort bij het notariaat en niet bij de overheid. Met de invoering van deze wet is de inhoudelijke toetsing van de conceptstatuten door het Ministerie van Justitie vervallen. De verantwoordelijkheid voor de inhoud van de statuten ligt volledig bij het notariaat. Voor oprichting en statutenwijziging van een kapitaalvennootschap is een verklaring van geen bezwaar nog steeds een vereiste, maar het onderzoek betreft uitsluitend een antecedentenonderzoek bij oprichting en een onderzoek naar het doel bij statutenwijziging.

Het afschaffen van de technisch-juridische toetsing van de conceptakte werd niet door iedereen positief ontvangen. De Commissie Vennootschapsrecht en het Verbond van Nederlandse Ondernemingen (VNO) hebben de Minister van Justitie gewezen op de heilzame rol die door het departementale toezicht werd vervuld. De rechtszekerheid werd daarmee verhoogd, gedetailleerde wetgeving was overbodig en het heeft ertoe geleid dat in Nederland vrijwel nooit over statutaire bepalingen werd geprocedeerd. De Minister van Justitie was van mening dat de inhoudelijke toetsing van statuten door het notariaat diende te geschieden. De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie zou daarbij een ondersteunde rol voor het notariaat kunnen vervullen. Daartoe werd een Commissie Standpunten ingesteld. Deze commissie diende ter ondersteuning van het Notarieel Juridisch Bureau bij het beantwoorden van principiële vragen over de inhoud van statuten. De Commissie Standpunten gaf in beginsel advies in de vorm van gezichtspunten.5 Aangezien vanuit de praktijk van het notariaat geen vragen werden gesteld, is de Commissie Standpunten inmiddels opgeheven. Voorts was in 2002 het preadvies van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie aan de herziening van het preventieve toezicht gewijd.6

Het voornemen bestaat binnen afzienbare termijn het preventieve toezicht te wijzigen naar een systeem van repressief toezicht.7 Toezicht op aandeelhouders en bestuurders zal dan op doorlopende basis plaatsvinden. Het is bedoeld als effectief middel om misbruik van rechtspersonen tegen te gaan. Het stelsel van preventief toezicht blijkt niet (meer) effectief. Belangrijk (element) is dat niet alleen kapitaalvennootschappen onder dit toezicht gaan vallen maar ook andere rechtspersonen als de formele vereniging, cooperatie, onderlinge waarborgmaatschappij, stichting, EESV, SE en SCE.