De niet-uitvoerende bestuurder in een one tier board (VDHI nr. 168) 2020/II.4.4:II.4.4 Intermezzo: het Rijnlandse vs. het Anglo-Amerikaanse model

De niet-uitvoerende bestuurder in een one tier board (VDHI nr. 168) 2020/II.4.4

II.4.4 Intermezzo: het Rijnlandse vs. het Anglo-Amerikaanse model

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

Van oudsher bestaan er verschillende opvattingen over de rol van ondernemingen. Deze opvattingen hebben onder meer gevolgen voor de wijze waarop ondernemingen zijn ingericht. Er zijn wereldwijd twee corporate governance modellen te onderscheiden, te weten het Anglo-Amerikaanse model en het Rijnlandse model.1 De namen van deze modellen refereren aan de geografische ligging van de landen waarin zij vigeren.2

In het model dat van Anglo-Amerikaanse afkomst is, wordt de onderneming kort gezegd gezien als een verlengstuk van de aandeelhouders. In dit corporate governance model ligt de focus dan ook op waardemaximalisatie voor de aandeelhouders op korte termijn.3 In het Anglo-Amerikaanse model zijn bestuur en toezicht van oudsher ingericht volgens het monistische bestuursmodel.4

Tegenover het Anglo-Amerikaanse model staat het in Nederland gewortelde Rijnlandse model. In laatstgenoemd model wordt de onderneming beschouwd als een lange termijn samenwerkingverband tussen alle bij de onderneming betrokken partijen, onder wie aandeelhouders en werknemers.5 In de Rijnlandse traditie past het oudvaderlandse gebruik om bestuur en toezicht te scheiden.6

De Rijnlandse gedachte dat een onderneming meer is dan enkel een verlengstuk van de aandeelhouders, is al geruime tijd in het Nederlandse ondernemingsrecht te vinden. Zoals ik in § II.2.3 al schreef, bepaalde de Hoge Raad reeds in 1949 dat commissarissen zich bij de vervulling van hun taak moeten richten naar het belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming.7 In 1971 is deze rechtsregel gecodificeerd.8 Hoewel de Wet van 6 mei 1971 geen richtsnoer bood voor de wijze waarop bestuurders hun taak behoorden te vervullen, was de heersende opvatting dat ook zij zich moesten richten naar het ‘vennootschappelijk belang’.9 Sinds de inwerkingtreding van de Wet bestuur en toezicht op 1 januari 2013 is deze lacune opgevuld. Het thans geldende art. 2:129/239 lid 5 BW schrijft voor dat bestuurders zich bij de vervulling van hun taak richten naar het belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming.

De vraag komt op wat onder het begrip ‘vennootschappelijk belang’ moet worden verstaan. Zoals hiervoor vermeld is, bestaat in de literatuur nog altijd discussie over de invulling van deze open norm. Zonder op de finesses in te gaan, komt de discussie erop neer dat verschillende auteurs het vennootschappelijk belang beschouwen als het zelfstandige belang dat de vennootschap heeft bij haar eigen gezonde bestaan, uitgroei en voortbestaan met het oog op het door haar te bereiken doel.10 Anderen omschrijven het begrip als de resultante van de afweging van de belangen van hen die bij de vennootschappelijke werkzaamheid zijn betrokken.11 In 2014 verschafte de Hoge Raad duidelijkheid over de wijze waarop de norm ingekleurd moet worden. De Hoge Raad oordeelde dat de inhoud van het vennootschappelijk belang wordt bepaald door de omstandigheden van het geval. Als aan de vennootschap een onderneming is verbonden, wordt het belang van de vennootschap in de regel vooral bepaald door het bevorderen van het bestendige succes van de door de vennootschap gedreven onderneming. De bestuurders en commissarissen dienen bij het bevorderen hiervan zorgvuldigheid te betrachten met betrekking tot de belangen van al degenen die bij de vennootschap en haar onderneming betrokken zijn.12

Ik keer terug naar de opmerkingen die tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel Wet bestuur en toezicht over het Rijnlandse en het AngloAmerikaanse model werden gemaakt. De minister merkte tijdens de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel terecht op dat het monistische bestuursmodel en het Anglo-Amerikaanse model niet over één kam zijn te scheren. In Nederland geldt het Rijnlandse model zowel voor vennootschappen met een monistisch bestuursmodel als voor vennootschappen die een dualistisch bestuursmodel hanteren. Dit betekent onder meer dat de bestuurders en de toezichthouders zich bij de vervulling van hun taak moeten richten naar het belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming, ongeacht het bestuursmodel dat de vennootschap hanteert. De Wet bestuur en toezicht laat het in Nederland vigerende Rijnlandse model met andere woorden onverlet, aldus de minister.13

Ook tijdens de mondelinge behandeling van het wetsvoorstel Wet bestuur en toezicht kwam het verschil tussen het Rijnlandse model en het Anglo-Amerikaanse model uitgebreid ter sprake. Volgens Kamerlid Vliegenthart (SP) is het monistische systeem veel meer gericht op de korte termijn dan het dualistische systeem. Hij achtte de stelling van de minister dat aan het ene model geen grotere risico’s zijn verbonden dan aan het andere model, derhalve ‘op haar minst dubieus’.14 In zijn reactie op de opmerking van Vliegenthart herhaalde de minister dat het Rijnlandse model voor zowel het monistische als het dualistische systeem geldt. Het deed hem dan ook deugd van Vliegenthart te horen dat wetenschappelijk is aangetoond dat het Rijnlandse model op de lange termijn succesvoller is dan het Anglo-Amerikaanse model.15

Hiermee was de kous niet af. Vliegenthart leverde kritiek op de wijze waarop de minister het monistische bestuurssysteem in het in Nederland gewortelde Rijnlandse model wilde ‘fietsen’. Door in dit model een monistisch element te passen, ontstond volgens hem een soort ‘hybride vorm van kapitalisme’, hetgeen de economie als zodanig geen goed zou doen.16 De minister hield voet bij stuk. Zijns inziens voldeed de voorgestelde regeling aan alle elementen van het Rijnlandse model.17

Vliegenthart was niet die enige die zijn zorgen uitte over het inpassen van het van Anglo-Amerikaanse afkomst zijnde monistische bestuursmodel in het Nederlandse ondernemingsrecht. Ook Couwenberg voorzag moeilijkheden.18 Hij merkte op dat het monistische bestuursmodel vooral voorkomt in landen waarin ondernemingen worden beschouwd als een verlengstuk van de aandeelhouders. In continentaal Europa, waar het Rijnlandse model vigeert, is het dualistische bestuursmodel gemeengoed. Volgens Couwenberg kon het element van belangenafweging wel eens moeilijk in het monistische bestuursmodel worden ondergebracht.19 Timmerman deelde de mening van Couwenberg niet. Hij was van mening dat het afwegen van verschillende belangen ook binnen een one tier board kan plaatsvinden.20

Boschma e.a. onderschrijven de opvatting van Timmerman. Volgens hen zijn er geen aanwijzingen dat in een one tier board geen evenwichtige belangenafweging zou kunnen plaatsvinden.21 Ter onderbouwing van hun standpunt wijzen zij erop dat bestuurders zich op grond van art. 2:129/239 lid 5 BW behoren te richten naar het belang van de vennootschap en de met haar verbonden onderneming. Deze bepaling geldt voor alle bestuurders, dus ook voor de uitvoerende en de niet-uitvoerende bestuurders in een one tier board.22

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.