3.2.3 Verschillende functies van de Leistungs- en Nichtleistungskondiktion

Von Caemmerer bouwt voort op het onderscheid dat Wilburg maakte tussen de Leistungskondiktion en Nichtleistungskondiktion.1 Von Caemmerer ziet de Leistungskondiktion en de Nichtleistungskondiktion als aparte vorderingen. Volgens hem vormt de Leistungskondiktion een instrument waarmee ontspoorde goederenbewegingen kunnen worden gecorrigeerd, terwijl de Nichtleistungskondiktion een instrument is waarmee bepaalde bijzondere rechtsposities kunnen worden beschermd.2

Voor een goed begrip van het onderscheid tussen de Leistungskondiktion en de Nichtleistungskondiktion, dat door veel auteurs is overgenomen, is het nodig een opmerking te maken over het Duitse stelsel van eigendomsoverdracht. In het Duitse recht wordt de geldigheid van een eigendomsoverdracht niet aangetast door een gebrek in de rechtsverhouding op grond waarvan de levering heeft plaatsgevonden, zoals een (gebrekkige) koopovereenkomst. De ontspoorde eigendomsoverdracht moet worden gecorrigeerd. Voor andere prestaties dan de levering van goederen, zoals de betaling van geld of de verrichting van een dienst, geldt eveneens dat zij ontspoord zijn als zij zijn verricht op grond van een ongeldige overeenkomst. Ook deze moeten worden gecorrigeerd.

Volgens Von Caemmerer dienen ontspoorde prestaties te worden gecorrigeerd met behulp van de Leistungskondiktion. Een prestatie is ontspoord als een rechtsverhouding ontbreekt die rechtvaardigt dat de verrijkte ontvanger de prestatie behoudt. Of die rechtsverhouding ontbreekt, wordt bepaald aan de hand van andere onderdelen van het verbintenissenrecht, zoals de nietigheids- en vernietigingsgronden.3 Een verrijking die het gevolg is van een prestatie die is verricht op grond van een nietige of vernietigde rechtshandeling, is ongerechtvaardigd.

De Nichtleistungskondiktionen hebben volgens Von Caemmerer een andere functie dan de ongedaanmaking van prestaties. Zij beschermen bepaalde rechten of rechtsposities. Als bijvoorbeeld een zaak van A wordt nagetrokken door een zaak van C, gaat het eigendomsrecht van A teniet. Toch blijft het eigendomsrecht ‘doorwerken’ omdat A een vordering uit ongerechtvaardigde verrijking verkrijgt tegen C. Nichtleistungskondiktionen dienen daarom volgens Von Caemmerer de ‘Güterschutz’.4 Volgens Von Caemmerer is het noodzakelijk een catalogus van zulke rechtsposities op te stellen. Deze zal ik hieronder bespreken.5

Het onderscheid van Von Caemmerer heeft ruime navolging in de literatuur gekregen. Op dit moment wordt door de meeste auteurs een onderscheid gemaakt tussen Leistungs- en Nichtleistungskondiktionen. Deze benadering staat bekend als de ‘Trennungslehre’.6 Daarbij is echter niet Wilburgs opvatting overgenomen dat voor het ontstaan van een Nichtleistungskondiktion niet vereist is dat een rechtsgrond ontbreekt. De invulling van het begrip ‘rechtsgrond’ bij de Nichtleistungskondiktionen is echter een geheel andere dan die bij de Leistungskondiktionen.7 Ook het BGH heeft de Trennungslehre aanvaard.8 Zoals wij nog zullen zien, staat de Trennungslehre op dit moment onder druk, vooral als gevolg van kritiek op het Leistungsbegrip.