5.1.2 Het formele, commune, Nederlandse IPR

In deze paragraaf staat de vraag centraal of de Ondernemingskamer bevoegd is van een verzoek tot het gelasten van een enquête kennis te nemen indien en voor zover dat (mede) is gericht op het beleid en de gang van zaken van een groepsmaatschappij die is opgericht naar het recht van een niet-lidstaat en op het grondgebied van deze haar (statutaire) zetel (= woonplaats)1 heeft.

Er zij aan herinnerd dat uit art. 1 Rv (cf. art. 10:1 BW) volgt dat de bevoegdheidsregels van de EEX-Verordening II prevaleren boven de commune bevoegdheidsregels als bedoeld in art. 1-14 Rv.2 Pas als de eerstbedoelde regels niet van toepassing zijn, komen de laatstbedoelde regels in beeld. Indien het enquêtesubject zijn statutaire zetel niet op het grondgebied van een lidstaat heeft, dan dient ingevolge art. 6, eerste lid, EEX-Vo II de rechter zijn bevoegdheid in beginsel vast te stellen aan de hand van de commune bevoegdheidsregels van de desbetreffende lidstaat. De Ondernemingskamer zal alsdan haar bevoegdheid moeten ophangen aan een kapstok in afdeling 1 van titel 1 van Boek 1 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.

In dat verband is het van belang vooreerst op te merken dat met de invoering van die afdeling, een en ander per 1 januari 2002,3 de wetgever heeft gebroken met het ‘distributie bepaalt attributie’-beginsel,4 houdende dat de internationale bevoegdheid (attributie van rechtsmacht) werd gekoppeld aan de interne, relatieve bevoegdheid (distributie van rechtsmacht).5 Dit brengt mee dat de bevoegdheid van de Ondernemingskamer niet (langer) gestoeld kan worden op art. 995, eerste lid, eerste volzin, Rv, houdende dat, tenzij anders is bepaald, in de zaken die ingevolge het bij of krachtens Boek 2 BW bepaalde met een verzoekschrift worden ingeleid, de rechter van de woonplaats van de rechtspersoon bevoegd is, in verbinding met art. 2:345, eerste lid, BW.6

Door te breken met het hogergenoemde beginsel kan de situatie ontstaan waarin aan de Nederlandse rechter geen rechtsmacht toekomt terwijl er aanknopingspunten zijn die een dergelijke rechtsmacht wel gewenst maken, ter voorkoming waarvan dat beginsel in art. 10 Rv is gehandhaafd als een soort ‘sluitsteen’ of ‘vangnet’.7 Daarin is, voor zover hier van belang, bepaald dat de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft indien zulks voortvloeit uit andere wettelijke bepalingen tot aanwijzing van een bevoegde rechter dan die vervat in afdeling 3 van titel 2 van Boek 1 Rv (relatieve bevoegdheid rechter in dagvaardingsprocedure in prima) en in afdeling 2 van titel 3 van Boek 1 Rv (relatieve bevoegdheid rechter in verzoekschriftprocedure in prima). Specifieke regelingen voor – zich buiten die twee afdelingen bevindende – relatieve bevoegdheid behouden een dubbele functie, voor zover (i) door de bepalingen van de eerste afdeling van de eerste titel van Boek 1 Rv niet is voorzien in rechtsmacht van de Nederlandse rechter én (ii) uit de specifieke bepaling zelf niet voortvloeit dat zij alléén op de interne relatieve bevoegdheid ziet.8

Reeds op de eerstgenoemde voorwaarde zou een eventueel beroep op art. 10 Rv sneven, aangezien de Ondernemingskamer, de hoogst uitzonderlijke situatie waarin geen enkele van de procespartijen in de geëntameerde enquêteprocedure zijn woonplaats in Nederland heeft, daargelaten, haar rechtsmacht kan baseren op art, 3, aanhef en onderdeel a, Rv.9 Daarin is bepaald dat, voor zover hier van belang, in zaken die bij verzoekschrift moeten worden ingeleid, de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft, indien hetzij (een van) de verzoeker(s), hetzij een van de – in het verzoekschrift genoemde –10 belanghebbenden11 in Nederland zijn woonplaats12 heeft. Dit artikel heeft uitsluitend betrekking op zaken waarop de derde titel van Boek 1 Rv, te weten de verzoekschriftprocedure in prima (art. 261et seq. Rv), van toepassing is.13 Aangezien op de enquêteprocedure de bepalingen van die titel van toepassing zijn,14 valt een verzoek als bedoeld in art. 2:345, eerste lid, BW binnen de reikwijdte van art. 3, aanhef en onderdeel a, Rv. Overigens, en wellicht ten overvloede, zij gereleveerd dat het laatstgenoemde artikel niet de eis stelt dat in een enquêtezaak de gerekestreerde(n) zijn (hun) woonplaats in Nederland heeft (hebben); voldoende voor de rechtsmacht van de Ondernemingskamer is dat een (van de) ver- zoeker(s) dan wel een van de te enquêteren groepsmaatschappijen of een (andere) belanghebbende, zoals een aandeelhouder, curator of een bestuurder/commissaris, zijn woonplaats te onzent heeft. Een hele ruime rechtsmachtbepaling dus.15

De hogergenoemde vraag, houdende of de Ondernemingskamer bevoegd is om van een verzoek tot het gelasten van een enquête kennis te nemen indien en voor zover dat (mede) is gericht op het beleid en de gang van zaken van een rechtspersoon die naar het recht van een niet-lidstaat is opgericht en op het grondgebied van deze zijn (statutaire) zetel heeft, dient dan ook – met een beroep op art. 3, aanhef en onderdeel a, Rv – bevestigend te worden beantwoord, met dien verstande dat (een van) de enquêteverzoeker(s) of een belanghebbende als hiervoor bedoeld hier te lande zijn woonplaats heeft.16