2.3.2 Grond voor doorbraak van aansprakelijkheid: vereenzelviging

Doorbraak van aansprakelijkheid1 kan plaatsvinden op grond van wettelijke bepalingen zoals art. 2:138/248 BW. In deze paragraaf komt een andere grond voor doorbraak van aansprakelijkheid aan de orde, te weten de zogenoemde “vereenzelviging”.2 De term “vereenzelviging” (ook wel aangeduid als: “identificatie”) heeft (evenals de term “doorbraak”) geen vastomlijnde inhoud.3 De term wordt gebruikt om aan te duiden dat handelingen van een natuurlijk persoon in het maatschappelijk verkeer hebben te gelden als die van een rechtspersoon. De term wordt echter ook gebruikt om gevallen aan te duiden waarin wordt voorbijgegaan aan het identiteitsverschil tussen een rechtspersoon (bijvoorbeeld een moedermaatschappij) en een bij die rechtspersoon betrokken (natuurlijke of rechts)persoon (bijvoorbeeld een dochtermaatschappij).4 In laatstgemeld geval wordt het identiteitsverschil tussen rechtssubjecten als het ware (volledig) weggedacht.5 Timmerman merkt op dat vereenzelviging het samenvoegen van twee rechtssubjecten suggereert.6 Vereenzelviging is zowel mogelijk tussen twee verschillende rechtspersonen als tussen een rechtspersoon en een natuurlijk persoon.7

Bij vereenzelviging gaat het om inbreuken op de regel dat een rechtspersoon in vermogensrechtelijk opzicht met een natuurlijk persoon gelijk staat (art. 2:5 BW).8 Overigens is het niet zo dat vereenzelviging alleen wordt toegepast in geval van doorbraak van aansprakelijkheid. Vereenzelviging wordt ook – of beter gezegd: wordt vooral – toegepast om bijvoorbeeld een besluit van een moedermaatschappij aan een dochtermaatschappij toe te rekenen zonder dat dit leidt tot aansprakelijkheid van de een voor schulden van de ander.9 Vereenzelviging kán derhalve leiden tot doorbraak en doorbraak kán gebaseerd zijn op vereenzelviging. Vereenzelviging is een grond voor doorbraak van aansprakelijkheid aangezien een schuldeiser zijn vordering niet alleen jegens de eigenlijke debiteur, maar ook jegens een andere (met die debiteur te vereenzelvigen) persoon geldend kan maken.10 Naar die laatste persoon wordt dan “doorgebroken”.

Mok merkt op dat er aanleiding kan zijn tot vereenzelviging van een rechtspersoon met een andere rechtspersoon of met een natuurlijk persoon, indien misbruik is gebruikt van identiteitsverschil en met name dan wanneer de betrokkenen zich zodanig gedragen hebben dat derden zijn benadeeld doordat zij met betrekking tot het identiteitsverschil en de consequenties daarvan in verwarring zijn gebracht. Hij doelt daarbij op gevallen waarin de namen van entiteiten op elkaar lijken, beide entiteiten op hetzelfde adres zijn gevestigd, personeel bij beide entiteiten in dienst is et cetera. Daardoor kan een situatie ontstaan waarin voor andere partijen niet duidelijk is wanneer met de ene persoon en wanneer met de andere persoon wordt gehandeld en wanneer de ene dan wel de andere persoon aansprakelijk is, zodat de schijn van identiteit wordt opgewekt.11 Daarnaast kan men volgens Mok denken aan gevallen waarin (bijvoorbeeld) een B.V. een onderneming overdraagt aan een andere B.V. zonder dat die laatste alle schulden overneemt, zulks terwijl beide vennootschappen door dezelfde personen worden beheerst.12

Het woord “vereenzelviging” impliceert dat bijvoorbeeld een rechtspersoon en een natuurlijk persoon zodanig veel op elkaar lijken dat er geen onderscheid tussen die personen gemaakt kan worden.13 Als gevolg van de vereenzelviging worden verschillende personen beschouwd als één (rechts)persoon en kunnen rechten en verplichtingen van de ene persoon worden toegerekend aan de andere.14 De Hoge Raad is (mede daarom) terughoudend in het aanvaarden van een dergelijke vorm van vereenzelviging.