17.6.3.3 Schending niet-meewerkrecht

Gelet op de bevindingen in het Straatsburgse deel van deze studie moet worden aangenomen dat de sancties waarmee de niet-nakoming van de inzageplicht (en de inlichtingenplicht) worden bedreigd, op zichzelf zwaar genoeg zijn om de essentie van het recht tegen gedwongen zelfbelasting te ondermijnen (‘improper compulsion’).2 Naar mijn oordeel wordt dit niet anders doordat de sancties zijn gesteld op de niet-nakoming van een – in vergelijking met de inlichtingenplicht – in omvang minder ‘actieve’ verplichting. Daarvoor is de sanctiedreiging te zwaar en kent de ruim geformuleerde inzageplicht teveel actieve elementen. In Straatsburg lijkt de aard van een met sancties bedreigde meewerkplicht – actief of passief – veel minder zwaar te wegen dan de omvang ervan.3 Het is het Hof waarschijnlijk vooral te doen om de mate van zelfbelasting die in een meewerkplicht (niet zijnde een duldplicht) besloten ligt.4 De mate van zelfbelasting die in de inzageplicht besloten ligt, is niet wezenlijk anders dan geldt voor de inlichtingenplicht.

Of een met sancties bedreigde (wettelijke) meewerkplicht in strijd komt met het niet-meewerkrecht, is bovendien afhankelijk van het bestaan van relevante waarborgen in de nationale procedure(s). Voor wat betreft de (verdedigings)waarborgen betreffende de inzageplicht, kan – los van bewijsuitsluiting – in ieder geval worden gewezen op de normering van de bevoegdheidsuitoefening ex art. 47 e.v. AWR door de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, de algemene beginselen van behoorlijk procesrecht en het rechterlijk toezicht op de (punitieve) bewijsgaring door de inspecteur. Behoudens bewijsuitsluiting, is de compenserende werking van deze waarborgen situatieafhankelijk – en dus ook of in een concreet geval sprake is van ‘improper compulsion’.

Voor de vaststelling of de inzageplicht in strijd komt met het niet-meewerkrecht, is ook van belang het gebruik(sdoel) van de afgedwongen medewerking.5 De rol die de onder dwang verkregen documenten spelen (of kunnen spelen) bij het opleggen van de boetebeschikking, is situatieafhankelijk. Hier is vooral van belang dat het Hof het punitief gebruik van documenten als steunbewijs, in het algemeen toelaatbaar zal oordelen. Het verzet zich vooral tegen het punitief gebruik van verklaringen en fysiek bewijs dat beslissend is voor een veroordeling.6

Op de achtergrond speelt de vraag of, en zo ja in welke mate het belang van een effectieve handhaving van fiscale voorschriften – als publiek belang-argument – meeweegt bij de vaststelling of de fiscale inzageplicht een inbreuk op het niet-meewerkrecht zou rechtvaardigen. Dit belang lijkt in Straatsburg te weinig gewicht in de schaal te leggen om werkelijk verschil te maken.7