IV.5.3.3 Inbreuk op een recht

De tweede onrechtmatigheidsgrond van artikel 6:162 lid 2 BW die ik hier bespreek is ‘inbreuk op een recht’,1 waarmee wordt bedoeld inbreuk op een subjectief recht. Ook deze onrechtmatigheidsgrond kan van betekenis zijn voor de milieuaansprakelijkheid van een leidinggevende. De norm om geen inbreuk te maken op andermans subjectieve rechten richt zich tot eenieder, dus ook tot personen met een leidinggevende functie binnen een onderneming.2

Er zijn verschillende subjectieve rechten die een rol zouden kunnen spelen bij de milieuaansprakelijkheid van een leidinggevende. In de eerste plaats kan hierbij worden gedacht aan het eigendomsrecht (artikel 5:1 BW).3

Daarnaast zijn er verschillende grondrechten die van belang kunnen zijn. Van oudsher zijn grondrechten bedoeld om burgers te beschermen tegen overheidshandelen (verticale werking), maar ze kunnen onder omstandigheden ook doorwerken in de rechtsverhouding tussen burgers en bedrijven onderling (horizontale werking).7

Het lastige van de onrechtmatigheidsgrond ‘inbreuk op een recht’, is dat rechten weliswaar aan de rechthebbende een bepaalde aanspraak of bevoegdheid verlenen, maar niet – of in ieder geval niet altijd duidelijk – een gedragsnorm bevatten voor de onrechtmatigheidstoets van een bepaalde handeling. De vaststelling dat het subjectieve recht van de eiser geschonden is, zegt iets over het resultaat van de gedraging, maar niet per se iets over de betamelijkheid van de gedraging zelf.

In de juridische literatuur bestaat daarom al lange tijd discussie over het zelfstandige karakter van de onrechtmatigheidsgrond ‘inbreuk op een recht’. Sommige auteurs vinden een enkele inbreuk op een subjectief recht onvoldoende voor de onrechtmatigheid; zij menen dat er altijd een aanvullende toets op basis van een ongeschreven zorgvuldigheidsnorm noodzakelijk is. Andere auteurs zien ‘inbreuk op een recht’ wél als een zelfstandige onrechtmatigheidsgrond, mits de inbreuk rechtstreeks of opzettelijk is.11 Deze discussie kan hier verder rusten, maar men lijkt het in ieder geval over twee zaken eens die ook relevant zijn in het kader van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden. Ten eerste: niet iedere gedraging die andermans eigendom beschadigt of letsel veroorzaakt is onrechtmatig.12 Ten tweede: naarmate het verband tussen de gedraging en de rechtsinbreuk indirecter is, en naarmate het subjectieve recht een algemenere strekking heeft, zal er minder snel sprake zijn van onrechtmatigheid op grond van inbreuk op een recht.13 Een nadere toetsing aan een andere onrechtmatigheidsgrond ligt dan voor de hand. De eiser kan dan (aanvullend) een beroep doen op strijd met een wettelijk voorschrift of strijd met de maatschappelijke betamelijkheid.

Gelet op het voorgaande, zal de onrechtmatigheidsgrond ‘inbreuk op een recht’ in de praktijk maar een bescheiden rol spelen bij het vaststellen van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden. De subjectieve rechten die in dit kader relevant zijn, hebben immers een behoorlijk algemeen karakter. Bovendien zal het doen en nalaten van de leidinggevende – zeker als de leidinggevende onderdeel uitmaakt van een grote en/of complexe organisatie – doorgaans in indirect verband staan tot de rechtsinbreuk. Het is niet uitgesloten dat een leidinggevende door een milieuaantasting onrechtmatig handelt vanwege inbreuk op een recht: als er sprake is van een opzettelijke, rechtstreekse inbreuk op een subjectief milieurelevant recht, bijvoorbeeld een eigendomsrecht, is op zich geen nadere toetsing nodig op basis van een andere onrechtmatigheidsgrond om te voldoen aan het onrechtmatigheidsvereiste van artikel 6:162 lid 2 BW. Echter, omdat de milieuimpact van bedrijven sterk gereguleerd is – en veel van die regels tot eenieder of zelfs specifiek aan natuurlijke personen met een leidinggevende functie zijn gericht – zal er in dit soort gevallen bijna altijd ook sprake zijn van strijd met een wettelijk voorschrift, of anders wel sprake zijn van strijd met de maatschappelijke betamelijkheid.

Hoewel aan de zelfstandige betekenis en de meerwaarde van deze onrechtmatigheidsgrond voor het onrechtmatigheidsoordeel kan worden getwijfeld, levert de vaststelling dat inbreuk is gemaakt op een subjectief recht de eiser in andere opzichten wel bepaalde voordelen op. Bij een rechtsinbreuk wordt bijvoorbeeld automatisch het relativiteitsvereiste vervuld.14 Daarnaast levert een (dreigende) rechtsinbreuk ook voldoende belang op in de zin van artikel 3:303 BW, waarmee wordt voldaan aan een belangrijk vereiste wanneer een rechterlijk bevel wordt gevorderd. Ten slotte kan een inbreuk op een recht ook de bewijspositie van de eiser ten goede komen.15