5.6.4.5 Grondslag van het verweer bij onverschuldigde betalingen

Eerder heb ik betoogd dat de grondslag voor het verweer wordt gevormd door art. 6:207. Zie mijn noot onder Rb. Haarlem 23 maart 2005, JOR 2005/261. Zoals hierboven bleek, kent het artikel de ontvanger van het goed binnen de grenzen van de redelijkheid een vergoeding toe voor uitgaven die zouden zijn uitgebleven als hij het goed niet had ontvangen en hij ook geen rekening hoefde te houden met een verplichting tot teruggave. In de parlementaire geschiedenis is vooral gedacht aan kosten van onderhoud. Ook in de literatuur wordt het artikel ruim uitgelegd. Zo ziet het artikel volgens Hartkamp en Sieburgh ook op uitgaven die gedaan zijn met geld dat onverschuldigd is betaald. Hartkamp en Sieburgh nemen aan dat de ontvanger zijn schuld uit onverschuldigde betaling kan verrekenen met de vordering die hij heeft tot vergoeding van de gemaakte uitgaven. Zie: Asser/Hartkamp & Sieburgh 2011 (6-IV*), nr. 440. Zie over deze bepaling ook Scheltema 1997, p. 184, die een vergelijkbaar verweer vooral baseert op art. 6:2 (zie Scheltema 1997, p. 156); zie ook Verhagen 2004 p. 42. Toch kom ik terug van mijn eerder verdedigde opvatting. Art. 6:207 als grondslag voor het verweer heeft als nadeel dat het alleen expliciet bepaalt dat uitgaven moeten worden vergoed. Andere vormen van vermogensvermindering, zoals gederfde inkomsten, worden niet genoemd. Het artikel houdt bovendien geen rekening met uitgaven waarmee goederen of diensten zijn verkregen, die nog een waarde hebben op het moment dat de ontvanger tot terugbetaling wordt aangesproken of rekening moet gaan houden met een verplichting tot terugbetaling. De ontvanger dient zich in zoverre niet te kunnen beroepen op het verweer.

Verder kan worden gedacht aan art. 6:2, waar in lid 1 is bepaald dat schuldeiser (de presterende partij) en een schuldenaar (de ontvanger) zich volgens de eisen van redelijkheid en billijkheid jegens elkaar dienen te gedragen; de redelijkheid en billijkheid vullen de expliciet in de wet opgenomen regels aan. Men kan daarom zeggen dat de regel van art. 6:203 wordt aangevuld met een verweermiddel voor de ontvanger. In het tweede lid bepaalt art. 6:2 verder dat een regel die krachtens de wet tussen hen geldt niet van toepassing is, voor zover dit in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Men kan daarom ook zeggen dat de regel dat een onverschuldigd verrichte prestatie moet worden teruggegeven, wordt beperkt. Zie over het hybride karakter van de redelijkheid en billijkheid: Snijders 2007.