2.5 Conclusie

Uitbuiting behelst oneerlijke profijttrekking van een ander. Het resultaat: de oneerlijke profijttrekking of in elk geval de daarop gerichte intentie, is evenwel niet het enige kwalificerende element. Het totstandkomingsproces en de verhouding tussen partijen spelen eveneens een rol. De uitbuiting kan tot stand zijn gekomen door dwang, misleiding of door misbruik van onmacht en van omstandigheden. Oneerlijke profijttrekking die niet gepaard gaat met deze beïnvloedingsmiddelen, is geen uitbuiting. Een uitbuiter kan bijvoorbeeld een ander onder directe dwang of door te dreigen met (psychische of fysieke) schade zware onbetaalde arbeid laten verrichten, die de ander niet of niet op die manier verricht zou hebben zonder de dwang. De uitbuiter kan voorts opzettelijk een verkeerde voorstelling schetsen waardoor een ander zware onbetaalde arbeid verricht, die diegene bij een juiste voorstelling van zaken niet zou hebben verricht. En hij kan een slecht betaalde baan aan een zwakzinnig persoon aanbieden wetende dat de betreffende persoon niet in staat is een rationeel besluit te maken over de voorwaarden van het aanbod. Tot slot kan een uitbuiter iemand met omvangrijke schulden een slecht betaalde baan aanbieden, waar die ander nooit op zou zijn ingegaan als hij zich niet in een dergelijke positie zou bevinden, maar die hij nu nauwelijks kan weigeren. Duidelijk is dat of het nu gaat om dwang, misleiding of misbruik van onmacht dan wel omstandigheden, de uitbuiter willens en wetens handelt met het oogmerk op een oneerlijke manier profijt te trekken van een ander.

De uitbuiting die tot stand komt door dwang, misleiding of misbruik van onmacht betreft harmful exploitation. Deze uitbuitingsvorm behelst een beperking van de negatieve vrijheid van het slachtoffer. De uitbuiter bepaalt in feite de te bewandelen route voor het slachtoffer of versmalt de te nemen routes. Uitbuiting die het resultaat is van misbruik van omstandigheden is mutually advantageous exploitation. Hier is geen sprake van een inbreuk op de negatieve vrijheid. Het aantal mogelijkheden dat het slachtoffer heeft, wordt niet verkleind door de uitbuiter, maar juist uitgebreid. Mogelijk gaat het wel om een begrenzing van het vergroten van de positieve vrijheid of komt de positieve vrijheid niet goed tot haar recht.

De vraag rijst nu of deze twee vormen van uitbuiting beide onder de Nederlandse strafbaarstelling vallen en voorts of allebei de vormen eigenlijk wel criminalisering behoeven. En zo ja, op basis van welke gronden? Deze dissertatie gaat nader in op deze vraagstukken.

Schematisch kan het als volgt worden weergegeven: