5.3 De maatschap en samenwerking door beroepsbeoefenaren

De maatschap is de rechtsvorm die van oudsher wordt gebruikt door samenwerkende beroepsbeoefenaren en vormt, zoals gezegd, het uitgangspunt van de vergelijking. Het is de basis voor de drie contractuele samenwerkingsvormen, personenvennootschappen, die naar Nederlands recht worden onderscheiden. Alle personenvennootschappen zijn rechtsvormen die van nature gericht zijn op samenwerking. Een personenvennootschap komt immers tot stand door het sluiten van een overeenkomst totsamenwerking voor gemeenschappelijke rekening.1

Alle personenvennootschappen zijn een maatschap zoals omschreven in artikel 7A:1655 BW. Dit is ‘eene overeenkomst, waarbij twee of meer personen zich verbinden om iets in gemeenschap te brengen, met het oogmerk om het daaruit ontstane voordeel met elkander te deelen’. Wil een rechtsvorm als personenvennootschap kwalificeren, dan moet het dus altijd gaan om een overeenkomst. Er moet worden ingebracht en de rechtsvorm moet worden aangegaan met het oogmerk om het uit die overeenkomst en met die inbreng ontstane voordeel met elkaar te delen.

Dat het moet gaan om samenwerking blijkt niet direct uit de wettelijke omschrijving van de maatschap, maar dit is misschien wel het meest essentiële element op basis waarvan men de maatschap kan onderscheiden van andere duurverhoudingen waarin men met elkaar samenwerkt. Immers, ook een huisarts en zijn assistente, of een advocaat en zijn secretaresse, werken bij de uitvoering van hun werkzaamheden tot op zekere hoogte samen, maar bij een maatschap dient het te gaan om samenwerking op basis van – min of meer – gelijkwaardigheid,2 de zogenoemde affectiosocietatis: de wil tot samenwerking als compagnon, zonder dat er sprake is van ondergeschiktheid.3 Bovendien kiezen de partners bij het aangaan van de samenwerking voor elkaar vanwege elkaars specifieke persoonlijke kwaliteiten. De maatschap wordt intuitu personae (met het oog op de persoon) aangegaan; de maatschap is dus persoonsgebonden.

Wanneer een rechtsvorm voldoet aan de kwalificaties in artikel 7A:1655 BW en er daarmee sprake is van een maatschap (in de zin van: personenvennootschap) kunnen we daarbinnen nog een aantal soorten (of: gekwalificeerde) maatschappen onderscheiden. Het belangrijkste4 onderscheid in het kader van dit onderzoek is dat tussen de stille en de openbare maatschap.5 In het geval dat naar buiten toe niets blijkt van gezamenlijke beroeps- of bedrijfsuitoefening, spreekt men over een stille maatschap. Als de vennoten een beroep uitoefenen en onder een gemeenschappelijke naam naar buiten toe optreden, is er sprake van een openbare maatschap.6 In de praktijk werd en wordt de openbare maatschap met name gebruikt door de beroepsgroepen die in dit proefschrift centraal staan; het gaat om beroepsbeoefenaren waarbij persoonlijke dienstverlening voorop staat, zoals artsen, notarissen en accountants. De samenwerkende vennoten oefenen hun beroep dan uit onder een gemeenschappelijke naam en proberen door het bundelen van hun krachten tot de optimale uitvoering van hun werkzaamheden te komen. Het is de bedoeling dat hun samenwerking partijen ten voordele strekt.7 Ook de stille maatschap wordt gebruikt voor beroepsuitoefening, dit meestal in de vorm van een zogenoemde kostenmaatschap: alle beroepsbeoefenaren hebben (en houden) hun eigen praktijk (met eigen cliënten of patiënten) en behalen voordeel door het delen van de kosten van bijvoorbeeld het pand waarin zij hun werkzaamheden uitvoeren of het gezamenlijk inhuren van (secretariële) ondersteuning. Zij treden echter niet als samenwerkingsverband naar buiten toe op.