I.1.6.4 Rechtstreekse werking

Als richtlijnconforme uitleg niet mogelijk is, kan rechtstreekse werking in beeld komen. Dit is het geval als een lidstaat in gebreke is een richtlijn (tijdig) in nationaal recht om te zetten of als een lidstaat dat onjuist heeft gedaan. Rechtstreekse werking houdt in dat op lidstaten – inclusief rechters en andere instanties van de lidstaat – onder omstandigheden de verplichting rust een bepaling van Unierecht rechtstreeks toe te passen. Dat kan op twee manieren. In de eerste plaats kan de bepaling van Unierecht rechtstreeks de norm worden waaraan feiten moeten worden getoetst. In de tweede plaats kunnen bepalingen van Unierecht een toetsingscriterium zijn om te bezien of nationaal recht wegens strijd met het Unierecht geen werking kan toekomen.1 In dat geval blijft het betreffende nationale recht buiten werking. Rechtstreekse werking is volgens het Hof van Justitie gerechtvaardigd vanwege het bindende karakter van richtlijnen (artikel 288 VWEU) en het waarborgen van het nuttig effect (‘effet utile’) daarvan, zo volgt uit het arrest in de zaak Van Duyn.2

Belangrijk is dat rechtstreekse werking niet zover gaat dat lidstaten hun eigen nalaten of wanprestatie aan burgers kunnen tegenwerpen. Rechtstreekse werking levert daarom uitsluitend uitkomsten ten voordele van de burger op, in tegenstelling tot richtlijnconforme uitleg.3 Anders zou strijd ontstaan met het eerder genoemde beginsel van rechtszekerheid en zou geen recht worden gedaan aan de omstandigheid dat richtlijnen in eerste instantie tot lidstaten zijn gericht.4

Voor rechtstreekse werking dienen in het algemeen twee voorwaarden te zijn vervuld. Ten eerste dient, zoals hiervoor opgemerkt, de betrokken bepaling van Unierecht niet, niet tijdig of niet juist in nationaal recht te zijn omgezet. Ten tweede moet die bepaling onvoorwaardelijk en voldoende nauwkeurig zijn.5 Deze tweede voorwaarde gaat niet zover dat een bepaling geheel onvoorwaardelijk en nauwkeurig moet zijn, in de zin dat een bepaling lidstaten geen enkele discretie laat. Uit het arrest in de zaak Francovich volgt, bijvoorbeeld, dat rechtstreekse werking ook mogelijk is als een richtlijnbepaling lidstaten weliswaar bepaalde keuzemogelijkheden geeft, maar tegelijkertijd een ondergrens vaststelt voor de aan burgers te verlenen rechten.6 Ook in het geval dat lidstaten bij de omzetting van een richtlijnbepaling hun beoordelingsmarge overschrijden, kunnen burgers dus een richtlijnbepaling inroepen. In die situaties neemt rechtstreekse werking van de richtlijnbepaling de gevolgen van de overschrijding van de beoordelingsmarge weg.

In relatie tot de Wet OB 1968 zijn voorbeelden van rechtstreekse werking te vinden in onder meer de arresten in de zaken VNO (met betrekking tot het begrip investeringsgoederen), Charles (over vermogensetikettering) en, hoewel niet zo expliciet, Don Bosco en Woningstichting Maasdriel (met betrekking tot het begrip bouwterrein).7 Bij een beroep op rechtstreekse werking van een bepaling uit de Btw-richtlijn dient een belastingplichtige ook de verdere consequenties daarvan binnen het systeem van de richtlijn te accepteren. Als een belastingplichtige, bijvoorbeeld, met een beroep op rechtstreekse werking van de richtlijn een vrijstelling wil toepassen waarin de nationale wet niet voorziet, moet hij ook de daaraan door de Btw-richtlijn verbonden consequenties aanvaarden. Als het gaat om het willen toepassen van een vrijstelling, zal de consequentie zijn dat geen recht op aftrek van voorbelasting bestaat.8 Een asymmetrisch (of selectief) beroep op de Btw-richtlijn is in beginsel dus niet mogelijk.9