4.2.2.1 Het Franse stelsel van overdracht in het algemeen

65. Alvorens specifiek in te gaan op de overdracht van het fonds de commerce, is het van belang kort stil te staan bij het Franse systeem van overdracht in het algemeen. In tegenstelling tot in het leveringsstelsel van overdracht zoals wij dat in het Nederlandse recht kennen, is in het Franse consensuele stelsel van overdracht geen levering vereist. Het tot stand komen van de (koop)overeenkomst is voldoende voor de overdracht van de eigendom. De overdracht berust dus op enkele wilsovereenstemming; de overeenkomst heeft effet translatif. Dit systeem is in de Code civil neergelegd in (onder meer) de artikelen 1138 en 1583.1

De tekst van art. 1583 Cc lijkt te suggereren dat de overdracht slechts tussen partijen geldt en dat voor een ‘echte’ overdracht, die ook jegens derden werkt, nog nadere eisen vervuld zouden moeten worden: “[La vente] est parfaite entre les parties, et la propriété est acquise de droit à l’acheteur à l’égard du vendeur, dès qu’on est convenu de la chose et du prix, quoique la chose n’ait pas encore été livrée ni le prix payé.” De woorden “à l’égard du vendeur” zouden er op kunnen wijzen dat de overdracht alleen jegens de verkoper werking heeft – en dus niet jegens derden, zodat van een ‘echte’ overdracht niet gesproken kan worden. Een dergelijke lezing van het artikel is echter niet juist. In beginsel gaat het bij de overdracht die plaatsvindt door het enkele sluiten van de koopovereenkomst daadwerkelijk om een overdracht, mét derdenwerking.2

Ik zeg “in beginsel”, want dit is slechts het uitgangspunt en geldt voor welbepaalde roerende goederen. Wil de overdracht van onroerende goederen en vorderingen of andere rechten werking tegen derden hebben, dan dienen nadere vereisten te worden vervuld.3 Zo is voor overdracht van onroerende goederen een authentieke akte en inschrijving in de openbare registers nodig en voor cessie betekening aan de debiteur.4 Bij overdracht van soortzaken en toekomstige goederen is de eigendomsovergang uitgesteld.5

In het geval van een geïndividualiseerde, oftewel bepaalde zaak (corps certain),6gaat de eigendom direct over bij het tot stand komen van de (koop)overeenkomst, zonder dat levering vereist is. In dat geval volstaat het te verwijzen naar de zaak, zodat deze bepaald wordt.7 Soortzaken (choses de genre) nemen in het Franse recht een bijzondere positie in, in die zin dat deze zaken niet door een enkele overeenkomst kunnen worden overgedragen, maar dat zij eerst geïndividualiseerd dienen te zijn. Het gaat om zaken die uit hun aard bepaald zijn naar hun aantal, gewicht of maat. Daarbij kan gedacht worden aan bankbiljetten, graan of flessen wijn, maar ook aan auto’s van een bepaald bouwjaar, type en merk. Worden soortzaken verkocht, dan wordt hun overdracht uitgesteld tot het moment dat ze individueel bepaald zijn, zoals bijvoorbeeld door het afzonderen van de bewuste zaken of het merken ervan. Het kan goed zijn dat een soortzaak van meet af aan al bepaald is. Denk bijvoorbeeld aan verkoop van een bepaalde vrachtwagen of machine. Naar hun aard zijn dat in het Franse recht nog steeds soortzaken, maar indien partijen voldoende nauwkeurig omschrijven op welke zaak zij het oog hebben, is deze meteen bepaald en gaat de eigendom direct over. Dit Franse leerstuk van de soortzaken lijkt al met al erg op het Nederlandse bepaaldheidsvereiste.8

Verkoop van toekomstige goederen is mogelijk in het Franse recht. In het Nederlandse recht is dat niet meer dan vanzelfsprekend, aangezien het enkele overeenkomen van de koop geen overdracht met zich brengt, maar in het Franse recht is dat vanwege het consensuele stelsel anders. De verkoop van toekomstige goederen vormt op het uitgangspunt van het effet translatif dan ook een uitzondering: de eigendom gaat pas over wanneer het goed in het vermogen van de vervreemder bestaat. Een dergelijke verkoop van toekomstige goederen is niet faillissementsbestendig.9

In de literatuur bestaat verdeeldheid over de mogelijkheid van cessie van toekomstige vorderingen, maar in de jurisprudentie is erkend dat dit kan. Het Cour de cassation heeft geoordeeld dat toekomstige vorderingen gecedeerd kunnen worden, mits zij voldoende geïdentificeerd kunnen worden (suffisante identification, zie ook art. 1129 Cc). Voldoende is bijvoorbeeld dat wordt overeengekomen dat de vorderingen op grond van verhuur van een bepaald onroerend goed gecedeerd worden. Hierbij moet bedacht worden dat, zoals gezegd, voor cessie nadere vereisten gelden, wil de cessie derdenwerking hebben. De vordering gaat dus niet over door enkele wilsovereenstemming tussen cedent en cessionaris. Op grond van art. 1690 Cc is daarvoor betekening van de cessie aan de debiteur (of diens aanvaarding van de cessie in een authentieke akte) nodig. Overgang van de vordering vindt dus noodzakelijkerwijs pas plaats na betekening. Dit impliceert dat cessie ineens van een groep vorderingen mogelijk is, maar dat de cessie pas jegens derden werkt – en de overdracht dus pas voltooid is10 – op het moment dat de cessies aan de debiteur(en) zijn betekend.11 De Loi Dailly maakt stille cessie aan banken van professionele vorderingen (créances professionnelles, dat wil zeggen vorderingen van een professionele partij, een rechtspersoon of een natuurlijk persoon die handelt in de uitoefening van beroep of bedrijf, op een andere professionele partij) mogelijk, waarbij betekening niet vereist is. Desalniettemin moeten de vorderingen bij deze cession Dailly specifiek omschreven worden en volstaat een algemene aanduiding niet.12