4.4.2 Richtlijnen als bron van strafrechtelijke aansprakelijkheid?

Kan in een richtlijn strafrechtelijke aansprakelijkheid worden gevestigd? Richtlijnen kunnen alle onderdelen van de strafbepaling dwingend omschrijven. Met ‘dwingend omschrijven’ wordt bedoeld dat lidstaten verplicht zijn gevolg te geven aan de richtlijn. Wanneer zij niet voldoen aan de verplichtingen uit de richtlijn, schenden zij het Europees recht. Ten eerste kan, indien totale harmonisatie is beoogd, dwingend worden voorgeschreven welke gedragingen verboden moeten zijn en welke toegestaan. De formulering van de delictsomschrijving staat weliswaar vrij aan de lidstaat, maar het spreekt voor zich dat het gebruik maken van die vrijheid al snel een risico tot over- of ondercriminalisering veroorzaakt. De reikwijdte van de bepaling wordt voorgeschreven door het Europees recht. Ook het feit dat een gedraging een strafbaar feit moet vormen naar nationaal recht kan dwingend worden voorgeschreven. Ten derde kunnen de aard en de hoogte van de sanctie dwingend worden voorgeschreven. Tot op heden is daarbij uitsluitend gebruik gemaakt van minimummaximumsancties, maar het is niet uitgesloten dat in de toekomst ook gebruik zal worden gemaakt van minimumsancties.1

De formulering van een gedragsomschrijving, strafbaarstelling en minimum-maximumsanctie in richtlijnen is echter uitsluitend dwingend ten aanzien van de lidstaten. Als een lidstaat niet voldoet aan een dergelijke dwingend omschreven verplichting, kan de Commissie jegens de lidstaat handhavend optreden. Daarnaast kan op decentraal niveau de rechter het Europees recht handhaven. Richtlijnen kunnen echter geen verplichtingen in het leven roepen voor individuen – slechts indien zij rechten kunnen ontlenen jegens de staat kunnen individuen zich op de richtlijn beroepen.2 Voor het strafrecht betekent dit dat richtlijnen de strafrechtelijke aansprakelijkheid van individuen niet kunnen uitbreiden. Indien de delictsomschrijving in het nationale recht minder gedragingen omvat dan de richtlijn, kan niet op grond van de richtlijn een veroordeling volgen.3 Indien meer gedragingen strafbaar zijn gesteld in het nationale recht dan op grond van de richtlijn was voorgeschreven (en zulks niet is toegestaan op grond van de richtlijn), heeft de richtlijn wel voorrang en moet de nationale bepaling voor zover in strijd met de richtlijn buiten toepassing worden gelaten.4 Indien het nationale recht wel een verbodsbepaling kent, maar deze uitsluitend bestuursrechtelijk handhaaft, kan de verplichting tot strafbaarstelling uit de richtlijn evenmin rechtstreeks fungeren als grondslag voor strafrechtelijk optreden. Als laatste kan de richtlijn, indien de maximumstraf naar nationaal recht onder het minimum van de richtlijn ligt, niet rechtstreeks leiden tot een strafverzwaring. Schematisch ziet dit er als volgt uit:

Hieruit volgt dat een richtlijn nooit een rechtstreekse bron kan vormen van strafrechtelijke aansprakelijkheid.