IV.16.3.3 Aufhebung, Rücknahme en Widerruf

In de §§ 48 en 49 VwVfG worden de termen Rücknahme en Widerruf gebruikt. Beide vallen onder de overkoepelende term Aufhebung.1Aufhebung kan zowel binnen als buiten een bestuursrechtelijke (voor)procedure plaatsvinden. Aufhebung in het kader van een bestuursrechtelijke procedure kan worden onderscheiden in intrekking in de bestuurlijke voorprocedure (§ 68 e.v. VwGO) en vernietiging door de bestuursrechter (§ 113 e.v.VwGO). De §§ 48 en 49 VwVfG zien op de situatie waarin intrekking plaatsvindt los van een bestuursrechtelijke (voor)procedure. Intrekking kan plaatsvinden zowel voor als na het onherroepelijk worden van de beschikking. In beide intrekkingsbepalingen is immers bepaald dat intrekking ook kan plaatsvinden, nadat de betreffende beschikking onherroepelijk is geworden. Wel geldt op grond van § 50 VwVfG een bijzondere regeling voor de situatie waarin een beschikking wordt ingetrokken tijdens een bestuurlijke (voor)procedure. De vertrouwensbescherming die de §§ 48 en 49 VwVfG bieden geldt namelijk niet, wanneer, kort gezegd, een beschikking door een derde tijdig wordt aangevochten, en door de intrekking op grond van § 48 of § 49 VwVfG de bezwaren van de derde worden verholpen.2

In de intrekkingsregeling zoals neergelegd in het VwVfG wordt, zoals eerder aangegeven, een onderscheid gemaakt tussen Rücknahme en Widerruf. Blijkens de tekst van deze bepalingen zit het verschil tussen beide in de (on)rechtmatigheid van de in te trekken beschikking. Van Rücknahme is sprake, indien de in te trekken beschikking onrechtmatig is.3 De beschikking is op enigerlei wijze in strijd met het recht gegeven.4 De (on)rechtmatigheid dient te worden beoordeeld op het moment van verlening van de beschikking.5^,6 Van Widerruf is sprake wanneer een rechtmatige beschikking wordt ingetrokken, hetgeen ook blijkt uit de tekst van § 49 VwVfG.7

Ten gevolge van de jurisprudentie van het Bundesverwaltungsgericht is het door de wetgever voorgestane onderscheid tussen Rücknahme en Widerruf in zekere mate vervaagd. Het gerecht heeft namelijk geoordeeld dat onrechtmatige beschikkingen ook op grond van § 49 VwVfG kunnen worden ingetrokken.8 Waar de bevoegdheid tot intrekking op grond van § 48 VwVfG dus beperkt is tot onrechtmatige beschikkingen, kunnen op grond van § 49 VwVfG zowel rechtmatige als onrechtmatige beschikkingen worden ingetrokken, uiteraard voor zover zich een van de in deze bepaling genoemde intrekkingsgronden voordoet. Gelet op deze rechtspraak ziet § 48 VwVfG dus op de intrekking vanwege onrechtmatigheid van de beschikking en § 49 VwVfG op de intrekking anders dan vanwege onrechtmatigheid van de beschikking. In de literatuur wordt wel gesteld dat deze rechtspraak niet bezwaarlijk is, omdat bij Widerruf op grond van § 49 VwVfG aan het vertrouwensbeginsel een (nog) grotere betekenis toekomt dan bij Rücknahme op grond van § 48 VwVfG. De voorwaarden die § 49 VwVfG aan intrekking stelt zijn immers strenger.9

Wanneer de jurisprudentie van het Bundesverwaltungsgericht op dit punt wordt overzien, is dus de conclusie dat onrechtmatige beschikkingen zowel op grond van § 48 als § 49 VwVfG kunnen worden ingetrokken. Onrechtmatige beschikkingen kunnen alleen op grond van § 49 VwVfG worden ingetrokken. Het verschil tussen beide bepalingen lijkt dus niet zozeer te zitten in het type beschikking. Een verschil tussen deze bepalingen zit wel in de temporele werking van de intrekking. Uitgangspunt op grond van § 48 VwVfG is, gelet op de vierde volzin van het tweede lid van deze bepaling, de intrekking ex tunc. Uitgangspunt op grond van § 49 VwVfG is daarentegen de intrekking ex nunc. Een uitzondering op dit laatste uitgangspunt geldt enkel voor de situatie waarin de geadresseerde, kort gezegd, niet in overeenstemming met de beschikking handelt.10