8.9 Geschillenregeling

Art. 2:336 lid 1 BW bepaalt dat een of meer houders van aandelen die alleen of gezamenlijk ten minste een derde van het geplaatste kapitaal verschaffen, van een aandeelhouder die door zijn gedragingen het belang van de vennootschap zodanig schaadt of heeft geschaad, dat het voortduren van zijn aandeelhouderschap in redelijkheid niet kan worden geduld, in rechte kunnen vorderen dat hij zijn aandelen overeenkomstig art. 2:341 BW overdraagt. Dit wordt ook wel de vordering tot gedwongen overdracht of uitstoting genoemd.

De grondslag van de vordering tot uitstoting1 is dat de gedaagde aandeelhouder door zijn gedrag het gedrag van de vennootschap schaadt of heeft geschaad.2 Gedragingen die wel schadelijk zijn voor de goede naam en faam van de vennootschap, maar die niet direct verband houden met het functioneren van de aandeelhouder binnen de vennootschap, zijn daartoe niet voldoende. Datzelfde geldt voor het enkele hinderlijke of zelfs onaanvaardbare gedrag van een aandeelhouder. Het gaat aldus om gedragingen van de aandeelhouder – in die hoedanigheid3 – die ertoe leiden dat het functioneren van de vennootschap in gevaar wordt gebracht, omdat de besluitvorming wordt verlamd.4

Art. 2:343 lid 1 BW bepaalt onder meer dat de aandeelhouder die door gedragingen van één of meer mede-aandeelhouders zodanig in zijn rechten of belangen is geschaad5 dat het voortduren van zijn aandeelhouderschap in redelijkheid niet meer van hem kan worden gevergd, tegen die mede-aandeelhouders een vordering tot uittreding kan instellen, inhoudende dat zijn aandelen overeenkomstig art. 2:343a lid 1, 2 en 3 BW worden overgenomen. Dit wordt ook wel de vordering tot uittreding genoemd.6 De vordering tot uittreding kan ook worden ingesteld tegen de vennootschap op grond van gedragingen van één of meer mede-aandeelhouders of van de vennootschap zelf. Indien de vordering tegen de vennootschap wordt toegewezen, dan is de vennootschap verplicht tot overneming.7

De grondslag van de vordering tot uittreding8 is de gedraging van een aandeelhouder, waardoor de andere aandeelhouder zodanig in zijn recht of belangen wordt geschaad dat het voortduren van het aandeelhouderschap van de ene aandeelhouder in redelijkheid niet kan worden gevergd. De mede-aandeelhouder zit in een benarde situatie of is bekneld. De vordering tot uittreding kan een einde maken aan deze positie. De wettekst brengt tot uitdrukking dat het om het belang van de aandeelhouder gaat. Anders dan bij de vordering tot uitstoting gaat het dus niet om schending van het vennootschappelijk belang. Dat neemt niet weg dat ook de vennootschap ermee gediend kan zijn dat aan de benarde situatie een einde komt. Noch de omstandigheid dat gedragingen als bedoeld in art. 2:343 BW tevens het belang van de vennootschap schaden en mogelijk aanleiding geven tot een vordering ingevolge art. 2:336 BW, noch de omstandigheid dat een andere aandeelhouder dan eiser ook schade heeft ondervonden, staan aan toepasselijkheid van art. 2:343 BW in de weg.9 Het kan gaan om allerlei gedragingen van een mede-aandeelhouder, die ertoe leiden dat de andere aandeelhouder ‘benard’ raakt.10 Die gedragingen hoeven geen verband te houden met het aandeelhouderschap. Het gaat om alle gedragingen, van welke aard dan ook, die kunnen leiden tot benardheid.11 Daarbij behoeft op zich nog geen sprake te zijn van misdragingen van de mede-aandeelhouders.12 Het kan ook gaan om een minderheid van aandeelhouders die door de meerderheid in een onhoudbare situatie wordt gebracht.13

Blijkens art. 2:338 lid 3 BW kunnen de vordering tot uitstoting en de vordering tot uitreding ook bij wege van voorlopige voorziening worden ingesteld.

Uit art. 2:336 lid 1 BW volgt dat de vordering tot gedwongen overdracht toekomt aan een of meer houders van aandelen die alleen of gezamenlijk ten minste een derde van het geplaatste kapitaal verschaffen. Op grond van art. 2:24d lid 2 BW tellen stemrechtloze aandelen bij het bepalen van deze drempel mee. De wettekst spreekt van aandeelhouders, zodat de vordering toekomt aan de stemrechtloze aandeelhouder.15 De vordering komt ook toe aan de houder van aandelen waarvan het stemrecht is overgedragen aan de vruchtgebruiker of pandhouder. De vordering komt niet toe aan de certificaathouder en evenmin aan de houder van een participatiebewijs. Op grond van art. 2:336 lid 2 BW kan het administratiekantoor de vordering tot uitstoting slechts instellen indien de certificaathouders daarmee tevoren hebben ingestemd. Ontbreekt deze instemming, dan is het niet-ontvankelijk. Het administratiekantoor dat aandelen houdt waarvan ook anderen dan de vennootschap of een dochtermaatschappij certificaten houden, kan de vordering wel instellen, maar alleen voor de aandelen waarvan de certificaten door die anderen worden gehouden. Dit vloeit voort uit de woorden ‘indien en voor zover’ in art. 2:336 lid 2 tweede volzin BW.16

Uit art. 2:343 lid 1 BW volgt dat de vordering tot uittreding toekomt aan de aandeelhouder. Daaronder is mede begrepen de stemrechtloze aandeelhouder en de houder van aandelen waarvan het stemrecht is overgedragen aan de vruchtgebruiker of pandhouder. Anders dan bij de vordering tot uitstoting wordt daarbij geen kapitaaleis gesteld. De vordering komt niet toe aan de certificaathouder en evenmin aan de houder van een participatiebewijs. De vordering tot uittreding kan ook worden ingesteld tegen de vennootschap op grond van gedragingen van één of meer mede-aandeelhouders of van de vennootschap zelf.

Zoals gesteld, komt de certificaathouder niet de vordering tot uitstoting toe. De wetgever merkt daarover op dat zij de positie van de certificaathouder te zeer vindt verschillen van die van een gewone aandeelhouder.17 Kennelijk is dat een verwijzing naar de memorie van toelichting bij invoering van de geschillenregeling. Destijds noemde de wetgever als argument de certificaathouder de vordering tot uittreding te onthouden dat de certificaathouder geen stemrecht in de vennootschap heeft, zodat het niet kan gaan om geschillen tussen aandeelhouders.18 Ik zie geen goede reden waarom de stemrechtloze aandeelhouder wel en de houder van een certificaat met vergaderrecht niet de vordering tot uitstoting toekomt. Het certificaat met vergaderrecht toont grote gelijkenis met het stemrechtloze aandeel; zo hebben beide geen stemrecht. Er is naar mijn mening geen rechtvaardiging voor dit verschil te vinden, te meer omdat de certificaathouder met en zonder vergaderrecht wel bij voldoende kapitaalbelang enquêtegerechtigd zijn. Bovendien kan, anders dan het enquêterecht, de geschillenregeling overdracht van aandelen bewerkstelligen en zo een geschil of impasse tot een definitief einde brengen. Vooral in familievennootschappen, joint ventures of andere (meer) besloten verhoudingen kan de geschillenregeling de certificaathouder met vergaderrecht haar nut bewijzen.19

Een ander knelpunt zou de kapitaaleis kunnen zijn, die art. 2:336 BW stelt. De vordering tot uitstoting kan slechts worden ingesteld door een of meer houders van aandelen die alleen of gezamenlijk ten minste een derde van het geplaatste kapitaal verschaffen. Met Bulten20 ben ik eens dat er geen goede reden voor deze drempel is te bedenken. Zowel bij het agenderingsrecht als bij het bijeenroepingsrecht geldt een drempel van een honderdste. In het enquêterecht geldt voor de kleine BV een drempel van tien procent. Het enquêterecht kan diep ingrijpen in de vennootschap en haar structuur. Ook de toewijzing van de vordering tot uitstoting heeft ingrijpende gevolgen. Een aandeelhouder moet als gevolg daarvan zijn aandelen overdragen. Ook de grondslag van de uitstotingsvordering is in zekere zin te vergelijken met de grondslag van een enquêteverzoek. Niet valt in te zien waarom in de geschillenregeling bij de vordering tot uitstoting een hogere kapitaaleis geldt dan in het enquêterecht voor de kleine BV. Ik pleit er dan ook voor de kapitaaleis voor de vordering tot uitstoting gelijk te trekken met de kapitaaleis als bedoeld in art. 2:346 lid 1 onder b BW, zijnde ten minste een tiende gedeelte van het geplaatste kapitaal.

Ten aanzien van de vordering tot uittreding en de positie van de houder van een certificaat met vergaderrecht geldt mijns inziens hetgeen ik ten aanzien van die positie bij de vordering tot uitstoting heb gesteld: ook de houder van een certificaat met vergaderrecht moet de vordering tot uittreding toekomen.

De houder van een certificaat zonder vergaderrecht behoort niet tot de kring van betrokkenen, zodat ik aan hem niet de vordering tot uitstoting en de vordering tot uittreding zou willen laten toekomen.