7.4.1 Verplichting c.q. bevoegdheid tot onbevoegdverklaring; art. 25, 27-28 EEX-Vo

De EEX-Verordening verplicht het gerecht van een lidstaat bij wie een zaak aanhangig is gemaakt om zich onbevoegd te verklaren, indien (a) volgens de verordening het gerecht in een andere lidstaat exclusief bevoegd is of (b) hetzelfde geschil tussen partijen op een eerder tijdstip bij het gerecht in een andere lidstaat aanhangig is gemaakt. In het onder (a) genoemde geval gaat het erom dat de rechter geadieerd wordt ter zake van een geschil waarvoor op basis van art. 22 EEX-Vo de gerechten in een andere lidstaat exclusief bevoegd zijn. Dit kan het geval zijn omdat, bijvoorbeeld in een zakenrechtelijk geschil met betrekking tot onroerend goed, het onroerend goed in een andere lidstaat is gelegen (sub 1). De geadieerde rechter verklaart zich in dat geval ambtshalve onbevoegd ten gunste van het forum rei sitae (art. 25 EEX-Vo). De rechter verklaart zich eveneens onbevoegd, indien een der partijen zich in de procedure beroept op een tussen hen geldende exclusieve forumkeuze ten gunste van de gerechten in een andere lidstaat (art. 23 EEX-Vo). Het forum prorogatum claimt dan exclusieve rechtsmacht. In geen van beide gevallen is sprake van forum non conveniens, maar is de rechter verplicht om zich onbevoegd te verklaren in verband met het exclusief karakter van de rechtsmacht van een buitenlandse rechter.1

Het onder (b) genoemde geval ziet op litispendentie. De litispendentieregel in art. 27 EEX-Vo beoogt parallelle procedures voor gerechten in verschillende lidstaten en met elkaar strijdige beslissingen die daarvan het gevolg kunnen zijn, te voorkomen (vgl. art. 12 Rv).2 Het gerecht bij wie de zaak het laatst aanhangig is gemaakt, houdt zijn uitspraak ambtshalve aan totdat de rechtsmacht van het gerecht bij wie de zaak het eerst aanhangig is gemaakt, vaststaat (art. 27 lid 1). Het tijdstip van aanhangigheid wordt autonoom bepaald door art. 30 EEX-Vo. Als de rechtsmacht van de eerst aangezochte rechter vaststaat, verklaart de laatst aangezochte rechter zich onbevoegd (art. 27 lid 2). De laatst geadieerde rechter mag zelf in geen geval overgaan tot toetsing van de rechtsmacht van de eerst geadieerde rechter, tenzij hij ingevolge art. 22 EEXVo exclusief bevoegd is (zie art. 25 EEX-Vo).3 Art. 27 EEX-Vo bevat geen forum non conveniens-elementen, nu de laatst geadieerde rechter verplicht is om zich uiteindelijk — onbevoegd te verklaren. De rechter toetst niet of hij geschikter is en evenmin of diens rechtssfeer nauwer bij de zaak betrokken is dan de eerst aangezochte rechter. Beide fora zijn vanuit de verordening bezien even 'competent', maar ter voorkoming van tegenstrijdige beslissingen krijgt de rechtsmacht van de chronologisch als eerste aangezochte rechter voorrang.

Art. 28 EEX-Vo geeft een regeling voor samenhangende vorderingen en heeft als doel het voorkomen van tegenstrijdige beslissingen van gerechten in verschillende lidstaten.4 Indien samenhangende vorderingen aanhangig zijn voor gerechten in verschillende lidstaten, kan het gerecht waarbij de zaak het laatst aanhangig is gemaakt zijn uitspraak aanhouden. Dit geeft de laatst aangezochte rechter de mogelijkheid om bij het geven van zijn beslissing rekening te houden met de beslissing die door de eerst aangezochte rechter is gegeven.5 Anders dan bij litispendentie kan de laatst aangezochte rechter, op verzoek van een der partijen, ook beslissen tot verwijzing van de zaak naar de eerst aangezochte rechter (art. 28 lid 2 EEX-Vo).6 Hiervoor is wel vereist dat het gerecht waarbij de zaak het eerst is aangebracht bevoegd is van de betreffende vorderingen kennis te nemen — dit ter voorkoming van een negatief rechtsmachtconflict — en zijn wetgeving de voeging ervan toestaat. De rechter zal tot verwijzing van de zaak overgaan, indien hij van mening is dat een gezamenlijke behandeling de rechtsbedeling ten goede komt. Hierbij wordt rekening houden met bijvoorbeeld de graad van verbondenheid van beide vorderingen, de stand waarin de beide procedures zich bevinden en de nabijheid van bewijs.7 De beoordelingsvrijheid die de rechter hierbij heeft, doet denken aan een forum non conveniens-discretie.8