7.5.3 De prejudiciële beslissing

Van een spoedige afhandeling van de prejudiciële vraag door het HvJ EG is in Owusu niet echt sprake geweest, nu het arrest pas na ruim twee-en-een-half jaar op 1 maart 2005 — nog geen drie maanden na de conclusie van A-G Léger — is gewezen.1 De prejudiciële beslissing is conform de conclusie van de A-G. Allereerst geeft het HvJ EG een korte beschrijving van het Engelse forum non conveniens-leerstuk:

Om vervolgens te beslissen dat het EEX-Verdrag zich ertegen verzet:

In navolging van de A-G beoordeelt het Hof allereerst of art. 2 EEX-Verdrag van toepassing is in een geval als het onderhavige waarin de eiser en een van de verweerders in dezelfde verdragsstaat woonplaats hebben (Verenigd Koninkrijk) en het geschil verder geen aanknopingspunten heeft met andere verdragsstaten, doch alleen met een niet-verdragsstaat (Jamaica). Is er in dit geval sprake van voldoende internationaliteit? Of moet de zaak als een intern geschil worden gekwalificeerd, zodat het EEX-Verdrag buiten toepassing blijft?3 In het algemeen is voor de toepassing van de bevoegdheidsregels uit het EEX-Verdrag een extraneïteitselement vereist, dat wil zeggen dat de zaak een internationaal karakter moet hebben.4 Het grensoverschrijdende karakter van de betrokken rechtsverhouding behoeft voor de toepassing van art. 2 EEX-Verdrag echter niet voort te vloeien uit de omstandigheid dat, wegens de grond van de zaak of de woonplaats van partijen, meerdere verdragsstaten bij de zaak betrokken zijn.5 Niets in de bewoordingen van art. 2 EEX-Verdrag wijst erop dat de bepaling slechts toepasselijk is indien de zaak binding heeft met twee verdragsstaten.6 De betrokkenheid van een verdragsstaat en een niet-verdragsstaat, bijvoorbeeld omdat de verzoeker en een verweerder in de eerste staat wonen en de litigieuze feiten in de tweede staat hebben plaatsgevonden, kan de rechtsverhouding dan ook een internationaal karakter geven, aldus het Hof (r.o. 26).7 Het Hof wijst er in dit verband op dat het eerder prejudiciële beslissingen heeft gewezen in gevallen waarin de verzoeker in een derde land was gevestigd, terwijl de verweerder in een verdragsstaat woonde.8 De verweerders en de regering van het Verenigd Koninkrijk hebben zich op de relatieve werking van verdragen beroepen, op grond waarvan het EEX-Verdrag geen verplichtingen zou kunnen opleggen aan staten die niet zijn gebonden aan dit verdrag. Het Hof merkt dienaangaande slechts op dat als de rechtsmacht is gebaseerd op de woonplaats van de verweerder naar aanleiding van een geschil dat binding heeft met een niet-verdragsstaat, 'zulks laatstgenoemde staat geen verplichting oplegt' .9 Kortom, art. 2 EEX-Verdrag is van toepassing in een zaak als de onderhavige, waarin de verhoudingen tussen de gerechten van één verdragsstaat (Verenigd Koninkrijk) en die van een niet-verdragsstaat (Jamaica) aan de orde zijn en niet de verhoudingen tussen de gerechten van meerdere verdragsstaten (r.o. 35).10

Nu sprake is van een internationaal geschil, is het EEX-Verdrag van toepassing. Mitsdien kan de vraag aan de orde komen of het EEX-Verdrag zich ertegen verzet dat de rechter van een verdragsstaat op basis van de forum non conveniens-exceptie11 de rechtsmacht die hij aan art. 2 EEX-Verdrag ontleent, niet uitoefent. Om te beginnen merkt het Hof op dat de fundamentele bevoegdheidsregel in art. 2 EEXVerdrag dwingend is en dat reeds uit de bewoordingen van het artikel blijkt dat alleen in uitdrukkelijk door het EEX-Verdrag bepaalde gevallen van deze hoofdregel kan worden afgeweken (bijvoorbeeld art. 16, art. 17).12 Het staat vast dat de opstellers van het EEX-Verdrag geen aan het forum non conveniens-leerstuk ontleende exceptie in dit verdrag hebben opgenomen (r.o. 37).13 Voorts wijst het Hof op de negatieve gevolgen die de toepassing van het forum non conveniens-leerstuk kan hebben voor de rechtszekerheid. De volgende rechtsoverwegingen zijn cruciaal:

Blijkens de rechtspraak van het Hof vereist het beginsel van rechtszekerheid onder meer dat bevoegdheidsregels die afwijken van de hoofdregel in art. 2 EEX-Verdrag op zo'n wijze moeten worden uitgelegd dat een gemiddeld oordeelkundig verweerder op grond daarvan redelijkerwijs kan voorzien voor welke andere gerechten dan die van zijn woonplaats hij gedagvaard zou kunnen worden. In het onderhavige geval is het Hof van oordeel dat de toepassing van het forum non conveniens-leerstuk resulteert in een aantasting van de voorzienbaarheid van de bevoegdheidsregels uit het EEX-Verdrag; forum non conveniens laat zich dus niet verenigen met het beginsel van rechtszekerheid (r.o. 38-41).15 Tevens zou door de toepassing van het forum non conveniens-leerstuk de rechtsbescherming van de in de Gemeenschap gevestigde personen worden aangetast. In de eerste plaats, omdat de verweerder — die zich in het algemeen beter kan verdedigen ten overstaan van de gerechten van zijn woonplaats — redelijkerwijs niet zou kunnen voorzien voor welke andere gerechten dan die van zijn woonplaats hij opgeroepen kan worden. In de tweede plaats, omdat bij het opwerpen van een forum non conveniens-exceptie de eiser moet aantonen dat hij zijn recht niet zal kunnen halen voor het alternatieve buitenlandse gerecht of, indien de exceptie wordt toegewezen, dat deze buitenlandse rechter uiteindelijk niet bevoegd is of dat hij in werkelijkheid geen toegang heeft tot een doeltreffende rechtsbedeling voor deze buitenlandse rechter (r.o. 42).16 Tot slot wijst het Hof erop dat het gebruik van het forum non conveniens-leerstuk kan leiden tot aantasting van de uniforme toepassing van het EEX-Verdrag, omdat het leerstuk slechts in een beperkt aantal verdragsstaten is erkend (r.o. 43).17 Uiteindelijk zou dit verschil kunnen resulteren in discriminatie tussen verweerders die hun woonplaats in het Verenigd Koninkrijk en Ierland hebben en verweerders die hun woonplaats in andere verdragsstaten hebben.18

Op grond van deze redenering komt het HvJ EG tot de slotsom dat het EEXVerdrag zich ertegen verzet dat het door art. 2 EEX-Verdrag aangewezen gerecht van een lidstaat zijn bevoegdheid niet uitoefent op de grond dat het gerecht in een niet-verdragsstaat een geschikter forum zou zijn om van het geschil kennis te nemen. Hieraan doet niet af dat de zaak geen binding heeft met twee verdragsstaten, maar slechts met één verdragsstaat en een niet-verdragsstaat. De verweerders betogen dat indien de Engelse gerechten in casu verplicht waren om ten gronde van de zaak kennis te nemen, zulks negatieve praktische gevolgen zou hebben, onder meer wat betreft de proceskosten, de mogelijkheid tot terugbetaling van de kosten in Engeland indien de vordering van de verzoeker wordt afgewezen, de aan de geografische afstand verbonden logistieke moeilijkheden, de noodzaak om de zaak naar Jamaicaanse criteria te beoordelen, de mogelijkheid om een verstekvonnis in Jamaica ten uitvoer te leggen en de onmogelijkheid van een tegenvordering tegen de andere verweerders. Het Hof volstaat dienaangaande met de opmerking dat ongeacht de vraag of deze moeilijkheden bestaan, dergelijke beschouwingen, waarmee juist rekening kan worden gehouden in het kader van de toepassing van de forum non conveniens-exceptie, om de hierboven vermelde redenen niet wegnemen dat de in art. 2 EEX-Verdrag opgenomen fundamentele bevoegdheidsregel bindend is (r.o. 44-45).19

Met de tweede prejudiciële vraag wenst de verwijzende rechter te vernemen of het EEX-Verdrag zich verzet tegen de toepassing van forum non conveniens in alle of slechts in bepaalde gevallen. De vraag is gesteld voor het geval dat er sprake zou zijn van een situatie van aanhangigheid of samenhang met een procedure voor het gerecht in een niet-verdragsstaat, van een forumkeuze ten gunste van de gerechten in een niet-verdragsstaat of van een met art. 16 EEX-Verdrag vergelijkbare aanknoping met een niet-verdragsstaat (exclusieve fora, zie art. 22 EEX-Vo). Nu deze gevallen zich niet voordoen in het hoofdgeding en dus hypothetisch zijn, gaat het Hof in navolging van de A-G niet in op de beantwoording van de tweede prejudiciële vraag (r.o. 47-52).