7.5 De geschillenregeling: uitstoting van de aandeelhouder

Het door de belanghebbende middels een kort geding of enquêteprocedure afdwingen van de verplichting tot een doen of laten van de aandeelhouder is niet de enige mogelijkheid die ter beschikking staat van de belanghebbende die zich wil weren tegen het gedrag van een aandeelhouder.

Geschillen kunnen vaak slechts beslecht worden wanneer één van de aandeelhouders zijn aandelen definitief vervreemdt, hetgeen binnen het kort geding (behoudens bijzondere omstandigheden)1 en de enquêteprocedure niet goed mogelijk lijkt. Een andere mogelijkheid, waarbij wel definitief afscheid kan worden genomen van een aandeelhouder, is gelegen in het instellen van een vordering tot het ‘uitstoten’ van de ongewenste aandeelhouder, hetgeen is geregeld in artikel 2:336 t/m 2:341 BW en onderdeel uitmaakt van de geschillenregeling.2

De geschillenregeling is sinds 1 januari 1989 van kracht3 en ziet – kort gezegd – op het beëindigen van geschillen binnen een besloten verhouding op grond van gerechtelijke tussenkomst, waarbij één van de aandeelhouders zijn aandelen overdraagt.4 Daarbij bestaat naast de vordering tot uittreding5 en tot overdracht van het stemrecht van vruchtgebruikers en pandhouders,6 de mogelijkheid om te vorderen dat de (ongewenste) aandeelhouder zijn aandelen overdraagt. Deze aandelen moeten wel worden overgedragen aan een andere aandeelhouder en niet aan een derde.7

Tot voor kort was de geschillenregeling nauwelijks bruikbaar, omdat er veel mogelijkheden tot vertraging bestonden.8 In het kader van de Wet vereenvoudiging en flexibilisering bv-recht is een aantal wijzigingen doorgevoerd in de geschillenregeling, maar aangenomen wordt dat dit in de praktijk (nog) niet tot het gewenste resultaat zal leiden.9 De Minister heeft dan ook toegezegd dat een bredere herziening van de geschillenregeling zal worden ingezet.10

Een vordering tot uitstoting kan enkel worden ingesteld door één of meer aandeelhouders die alleen of tezamen ten minste een derde van het kapitaal verschaffen.11 Dit betekent dat het mogelijk is dat een minderheidsaandeelhouder een meerderheidsaandeelhouder uitstoot.12 Degene die de aandelen ten titel van beheer houdt, dient toestemming te hebben van certificaathouders. De vennootschap zelf of een dochtermaatschappij kan geen vordering instellen.13

Niet alleen met betrekking tot de belanghebbenden die een vordering tot het uitstoten van de aandeelhouder willen instellen, is de reikwijdte van de geschillenregeling beperkt, ook is de geschillenregeling niet op alle kapitaalvennootschappen van toepassing. Blijkens artikel 2:335 BWis de geschillenregeling, en dus de vordering tot het uitstoten van de aandeelhouder, beperkt tot besloten vennootschappen en naamloze vennootschappen, voor zover bij de laatstgenoemde in de statuten is opgenomen (i) dat de vennootschap uitsluitend aandelen op naam kent, (ii) dat de vennootschap een blokkeringsregeling kent en (iii) dat het niet toegelaten is met medewerking van de vennootschap certificaten aan toonder uit te geven.14

Wil een vordering tot uitstoting slagen, dan moet de aandeelhouder die wordt uitgestoten het belang van de vennootschap zodanig schaden of hebben geschaad, dat het voortduren van zijn aandeelhouderschap in redelijkheid niet meer kan worden geduld.15 Daarbij moet het gaan om gedragingen van de aandeelhouder in zijn hoedanigheid als aandeelhouder.16 Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer de aandeelhouder de besluitvorming frustreert17 of ervoor zorgt dat de besluitvorming niet wenselijk (vanuit het oogpunt van het vennootschappelijk belang) uitvalt.18 Gaat het om gedragingen van de aandeelhouder in zijn hoedanigheid als bestuurder of crediteur, dan zal dit niet leiden tot uitstoting, al blijkt dat tussen de verschillende hoedanigheden waarin gedragingen worden verricht niet altijd goed een onderscheid kan worden gemaakt.19

Het gaat bij de geschillenregeling om het schaden van het vennootschappelijk belang. Bulten is ongelukkig met het vennootschappelijk belang als de gekozen norm.20 Zij wijst erop dat dit bovenal een richtlijn is voor bestuurders en commissarissen, dat de aandeelhouder zich mag laten leiden door zijn eigen belang en dat deze vrijheid wordt begrensd door de redelijkheid en billijkheid. Hoewel ik het daar mee eens ben, vraag ik mij af waarom het vennootschappelijk belang dan niet (in ieder geval) tegenover het eigen belang van de aandeelhouder kan worden geplaatst op grond van de redelijkheid en billijkheid. Reeds in hoofdstuk 6 heb ik nader toegelicht waarom mijns inziens tegenover het belang van de aandeelhouder het belang van de vennootschap staat. Die redenering sluit goed aan op het vennootschappelijk belang als de te hanteren norm.

Bovendien lijkt mij het door Bulten aangedragen alternatief, de redelijkheid en billijkheid, weinig overtuigend, althans verandert het niets. Is het niet de codificatie van normen die voortvloeien uit de redelijkheid en billijkheid die tot gevolg hebben dat een aandeelhouder kan worden uitgestoten wanneer hij het vennootschappelijk belang zodanig schaadt dat het voortduren van zijn aandeelhouderschap in redelijkheid niet kan worden geduld? Anders gezegd, is het niet de redelijkheid en billijkheid die meebrengt dat het vennootschappelijk belang niet zodanig mag worden geschaad en dat wanneer dit wel gebeurt, de aandeelhouder onder omstandigheden kan worden uitgestoten? Verdedigd kan worden dat de belangen van de andere aandeelhouders, die de uitstoting vorderen, gebaat zijn bij het uitstoten van de aandeelhouder en dat wanneer de redelijkheid en billijkheid de gehanteerde norm was dit belang als voldoende kon worden beschouwd.21 Het is maar de vraag of onder dergelijke omstandigheden uitstoting de geijkte weg is. Betoogd kan worden dat de geschillenregeling hoofdzakelijk bedoeld lijkt te zijn om de continuïteit van de vennootschap te waarborgen en impasses in de besluitvorming (ten behoeve van de vennootschap, niet (direct) ten behoeve van de individuele aandeelhouder) te doorbreken.22