4.3.2.1 Het doel in Nederland

De stichting dient met behulp van een daartoe bestemd vermogen een in de statuten vermeld doel te verwezenlijken. Dit doel mag niet bestaan uit het doen van uitkeringen aan bestuurders of oprichters en aan anderen niet anders dan uitkeringen met een ide­ele of sociale strekking (artikel 2:285 leden 1 en 3 BW). Het bepaalde in artikel 2:285 lid 3 BW wordt algemeen aangeduid als het uitkeringsverbod. Ook voor de bij dode opgerichte stichting is het uitkeringsverbod van groot belang. Het wel of niet kunnen doen van uitkeringen kan voor een erflater doorslaggevend zijn een stichting bij dode op te richten. Aan dit onderwerp is heel hoofdstuk 5 gewijd.

De wet stelt, met uitzondering van het verbod uit artikel 2:20 BW ̶ doel in strijd met de openbare orde ̶ geen beperkingen aan het doel.1 Zo is een ideëel doel niet verplicht. In 2.2.2.5 bleek al dat aan de verwijzing naar het ‘vermogen’ in artikel 2:285 BW niet te veel waarde moet worden toegekend.

Bij het doel gaat het om het volgens de statuten bedoelde werkterrein.2 Een vage doel­omschrijving hoeft geen onoverkomelijk probleem op te leveren.3 Het werkterrein is meestal wel duidelijk. Het is iedereen duidelijk dat een stichting die feitelijk een ziekenhuis exploiteert, als statutaire doelomschrijving kan hebben ‘het bevorderen van de volksgezondheid’. Verschil dient immers te worden gemaakt tussen doelomschrijving en de wijze waarop het doel kan worden verwezenlijkt.4 De statutaire doelomschrijving geeft doorgaans in abstracte bewoordingen aan op welk gebied de stichting actief zal zijn. Deze doelomschrijving wordt vervolgens ingekleurd door een omschrijving van de activiteiten welke tot het bereiken van het doel kunnen leiden.

Naast het statutaire doel kan nog een doelbegrip worden onderscheiden, het achterliggende doel (ook wel ‘eigenlijke doel’ genoemd).5 Het meest duidelijk is dit achterliggende doel bij de commerciële rechtspersonen, NV en BV. Iedereen weet waar het bij de NV en de BV echt om gaat, wat het achterliggende doel is: geld verdienen (mede) voor de aandeelhouders.6 Hoe anders ligt dit bij de stichting.7

Bij een stichting zullen het statutaire doel en het achterliggende doel vaak samenvallen.8 Zo zal het achterliggende doel van de stichting die statutair tot doel heeft een kunstverzameling in stand te houden, vaak ook zijn het in stand houden van die kunstverzameling. Het verbod uit artikel 2:285 lid 3 BW komt in beeld als het achterliggende doel het doen van uitkeringen is, ongeacht wat het statutaire doel is. Een voorbeeld van een dergelijk geval is als een entrepreneurial lawyer een stichting opricht die tot doel heeft slachtoffers van een misstand bij te staan (claimstichting).9 Dan is de kans groot dat het achterliggende doel van de stichting is het voorzien in opdrachten en inkomsten voor het kantoor van de oprichtende advocaat.10