3.1 Algemeen

Het recht getuigen te ondervragen is vastgelegd in artikel 6 lid 3 sub d evrm. Het is een voor de praktijk zeer relevant recht. Het bewijs berust in veel strafzaken geheel of gedeeltelijk op getuigenverklaringen. Het is belangrijk om te weten in welke gevallen getuigenverzoeken mogen worden afgewezen en in welke gevallen de onmogelijkheid een getuige te ondervragen consequenties moet hebben voor de bruikbaarheid van een eerder door de getuige afgelegde verklaring.

Het ehrm heeft in omvangrijke jurisprudentie uitgelegd wat de betekenis van artikel 6 lid 3 sub d evrm is en op welke manier deze bepaling moet worden toegepast. De bepaling heeft op grond van de artikelen 93 en 94 van de Nederlandse Grondwet rechtstreekse werking binnen de Nederlandse rechtsorde. Desondanks worden de Straatsburgse regels en uitgangspunten met betrekking tot het ondervragingsrecht doorgaans niet rechtstreeks toegepast in het Nederlandse strafrecht. De wetgever en de Hoge Raad hebben daarvan een vertaalslag gemaakt.1 Dit heeft geresulteerd in Nederlandse rechtsregels die dikwijls anders zijn geformuleerd dan de regels en uitgangspunten die uit de Straatsburgse jurisprudentie kunnen worden afgeleid. Dat roept de vraag op of de toepassing van de Nederlandse rechtsregels leidt tot uitspraken die Straatsburg-proof zijn.

Nederland is in zaken met niet-anonieme getuigen tot nu toe tweemaal terecht gewezen door het ehrm.2 Dat vormt geen indicatie dat het ondervragingsrecht in Nederland op grote schaal met voeten wordt getreden. In de literatuur is echter ten aanzien van verschillende aspecten van het ondervragingsrecht betoogd dat Nederland niet in de pas loopt of liep met de jurisprudentie van het ehrm.3 Die literatuur heeft doorgaans betrekking op deelaspecten van het ondervragingsrecht en dateert dikwijls van vóór het standaardarrest Al-Khawaja & Tahery, dat het ehrm eind 2011 wees.4 In dit onderzoek zullen alle aspecten van het recht niet-anonieme belastende getuigen te ondervragen in samenhang met elkaar worden onderzocht. Het onderzoek is afgesloten op 1 januari 2015.

De volgende onderzoeksvraag zal worden beantwoord:

Is het geldende Nederlandse recht met betrekking tot de ondervraging van belastende, niet-anonieme getuigen in strafzaken in overeenstemming met de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens?

Deze onderzoeksvraag is positiefrechtelijk van aard. Het beschrijven van rechtsontwikkelingen draagt niet bij aan de beantwoording van de vraag. Desondanks zal hier en daar een beknopt overzicht worden gegeven van de ontwikkeling van een bepaald aspect van het ondervragingsrecht. Hiermee kunnen twee doelen worden gediend, die wél samenhangen met de beantwoording van de onderzoeksvraag. Het eerste doel is het onderzoeken of en, zo ja, in welke mate oudere jurisprudentie met betrekking tot het desbetreffende aspect nog relevant kan zijn voor de vaststelling van de betekenis van het ondervragingsrecht.5 Het tweede doel is het bieden van inzicht in de betekenis van een bepaalde rechtsregel wanneer deze rechtsregel voortbouwt op oudere jurisprudentie.6

De onderzoeksvraag is niet normatief van aard. Ik heb niet onderzocht op welke wijze het ondervragingsrecht zou moeten worden gewaarborgd. Dergelijk onderzoek zou om een andere onderzoeksopzet vragen. Het zou bijvoorbeeld een sterker rechtsvergelijkend karakter moeten hebben. In essentie heb ik de regels en uitgangspunten die voor de toepassing van het ondervragingsrecht van belang zijn, in kaart gebracht. Deze regels en uitgangspunten heb ik geëvalueerd wanneer daartoe aanleiding bestond. Die aanleiding heeft bestaan wanneer de betekenis van een regel of uitgangspunt niet duidelijk was, wanneer bepaalde situaties niet werden gedekt door een regel of uitgangspunt en wanneer verschillende rechterlijke uitspraken niet consistent leken te zijn. Een aantal aspecten van het ondervragingsrecht die te ver verwijderd zijn van de onderzoeksvraag, maar tijdens het onderzoek wel in het oog sprongen, heb ik in hoofdstuk 8 onder de aandacht gebracht in de vorm van aanbevelingen.