3.4.3.2.0 Inleiding

Bij de directe opbrengstwaarde wordt uitgegaan van de fictie dat het vermogensbestanddeel direct wordt verkocht. De waarde is gelijk aan de vermoedelijke prijs die bij verkoop wordt behaald. Voor courante vermogensbestanddelen kan de vermogensmutatie die toerekenbaar is aan de onbelaste c.q. belaste periode duidelijk worden vastgesteld en is realisatie van dat voordeel mogelijk. Voor de fiscale openingsbalans zal daarom zoveel mogelijk moeten worden aangesloten bij de directe opbrengstwaarde als sprake is van courante vermogensbestanddelen.12 Voor zaken waarin geregeld handel wordt gedreven, heeft de Hoge Raad voor de vermogensbelasting in HR 5 februari 1969, nr. 16 047, BNB 1969/63 de volgende (algemene) definitie van waarde in het economische verkeer gegeven, die aansluit bij de directe opbrengstwaarde:3

Deze bepaling komt overeen met de definitie die wordt gehanteerd in de IVS:

Van Dijck en Meussen merken op dat de overweging van de Hoge Raad uit BNB 1969/63 geen algemene uitspraak is over het begrip ‘waarde in het economische verkeer’. De uitspraak heeft volgens hen een beperkte strekking omdat het alleen over courante goederen gaat, die in het algemeen op de verkoopprijs gewaardeerd moeten worden. Uit de rechtsoverweging valt verder op dat van drie elementen moet worden uitgegaan: (i) verkoop op de meest geschikte wijze, (ii) na de beste voorbereiding en (iii) het bedrag dat door de meestbiedende gegadigde daarvoor zou zijn besteed.

Voor het eerste element geldt bijvoorbeeld dat een prijs welke wordt betaald bij een executieveiling niet representatief is. Dit is immers niet de meeste geschikte wijze en een dergelijke verkoop leidt veelal tot een verkoopprijs die lager is dan de waarde in het economische verkeer. De afwezigheid van een legale markt is geen belemmering om een waarde in het economische verkeer vast te stellen (HR 10 november 2017, nr. 17/00841, BNB 2018/24). In dat geval moet van de waarde op de zwarte markt worden uitgegaan. In casu ging het om de waardering van een luipaardvel dat was geschonken en waarvoor de belastingplichtige giftenaftrek claimde. De handel in luipaardenvellen is verboden, zodat het niet op legale wijze kan worden vervreemd. Belanghebbende betoogde dat bij afwezigheid van een legale markt, de waarde moet worden bepaald aan de hand van de kosten die verbonden zijn aan de enige legale manier om de voorwerpen te vervangen, te weten het zelf (laten) vervaardigen van de voorwerpen uit zelf geïmporteerde huid van een met vergunning zelf geschoten luipaard. De Hoge Raad ging hier niet in mee en overwoog dat ook bij het ontbreken van een legale markt moet worden uitgegaan van de waarde in het economische verkeer op een andere markt. In casu bleef alleen de zwarte markt over. Ik deel de visie van de Hoge Raad dat de door belanghebbende voorgestelde waardering te ver af staat van waarde in het economische verkeer, maar de door de Hoge Raad gekozen methode stuit ook op bezwaren. In de IVS is bepaald dat de marktwaarde het meest doelmatige en meest doeltreffende gebruik tot uitdrukking brengt. Het meest doelmatig en meest doeltreffende gebruik is het gebruik van een actief dat het potentieel maximaliseert en dat mogelijk, wettelijk toelaatbaar en financieel haalbaar is.6 Aangezien de IVS aangeeft dat het wettelijk haalbaar moet zijn, wordt de zwarte markt niet meegenomen. Stel dat een belastingplichtig museum, dat een luipaardenvel tentoonstelt, op enig moment niet meer is onderworpen aan de Nederlandse belastingheffing. Zou dit museum voor de eindafrekening dan ook moeten kijken naar de waarde op de zwarte markt? Als dit inderdaad de uitkomst is, dan zal het museum worden belast voor een fictieve transactie op een markt waarin het nooit zal en wettelijk mag opereren. Dit lijkt mij uiterst bijzonder en niet gewenst.78

Bij het tweede element gaat het erom dat er een goede voorbereiding op de verkoop heeft plaats gevonden. In de IVS wordt dit als volgt omschreven:

Een prijs die is overeengekomen zonder goede voorbereidingen op de verkoop, reflecteert dus niet de waarde in het economische verkeer.