3.2.5 Ontstaansvereisten

Naast materiële kenmerken bevatte de WS 1956, net als nu, een formele eis: oprichting van een stichting vindt plaats bij notariële akte (“onder levenden”) of bij openbare uiterste wilsbeschikking (“na dode”) (artikel 3 lid 1WS 1956). Een stichting, die als zodanig is opgericht voor een notaris, heeft rechtspersoonlijkheid. De formele rechtshandeling was dus, net als nu, beslissend voor het verkrijgen van rechtspersoonlijkheid. Uit de akte van oprichting blijkt direct dat sprake is van een stichting en bijvoorbeeld niet van een vereniging of een NV.

Blijkens de MvT bij de WS 1956 stelde de op dat moment heersende rechtsliteratuur, die aansluiting zocht bij de rechtshistorie, drie vereisten aan het ontstaan van een stichting met rechtspersoonlijkheid:

Volgens de MvT volgt uit de literatuur dat het doel van een stichting ideëel moet zijn en dat er een zekere samenhang bestaat tussen de drie hiervoor genoemde vereisten.1

Het stichtingsvermogen en het beheer van dat vermogen neemt van oudsher een prominente plaats in bij de stichting. In de literatuur bestond echter discussie over de vraag of het daadwerkelijk afzonderen van vermogen een ontstaanseis was en of deze eis in de wet opgenomen moest worden. Het afzonderen van vermogen was volgens de literatuur en de rechtspraak in die tijd nodig om te kunnen constateren dat sprake was van rechtsbetrekkingen.2 Sommige schrijvers waren van mening dat de vereniging “het substraat der rechtsbetrekkingen” vindt in de lidmaatschapsverhoudingen (universitas personarum) en de stichting in haar vermogen (universitas rerum).3 Volgens Scholten is een stichting zonder vermogen mogelijk slechts een papieren stichting die geen maatschappelijke realiteit heeft.4 Hiertegen werd – mijns inziens terecht – aangevoerd dat maatschappelijke realiteit niet uit vermogen hoeft te bestaan. Zo zou ook een stichting die (nog) geen vermogen heeft maar wel een eigen organisatie aan het rechtsverkeer kunnen deelnemen.5 Duynstee schreef hierover treffend dat een rechtssubject een persoon is die in staat is rechten en verplichtingen te hebben of te verkrijgen. Het “substraat der rechtsbetrekkingen” is naar zijn mening niet gelegen in het stichtingsvermogen maar in een bij de stichting georganiseerd belang dat in beginsel duurzaam moet worden nagestreefd: de stichting is de organisatie waarbinnen zulks plaatsvindt.6

Intussen was de vermogenseis in de praktijk verworden tot een formaliteit: regelmatig werd door stichters een symbolisch bedrag aan de stichting ter beschikking gesteld.7 Tijdens de parlementaire behandeling van de WS 1956 werd desalniettemin uitvoerig gediscussieerd over de vermogenseis. Toenmalig Minister Donker meende dat het ongewenst was dat iedereen voor een doel dat hem invalt een stichting in het leven kon roepen zonder dat hij zelf daarvoor de nodige middelen beschikbaar stelt. Op zijn minst zou een weg aangewezen moeten worden om die middelen met enige waarschijnlijkheid te verkrijgen, bijvoorbeeld door het ontvangen van subsidies.8 Het ontwerp ging niet verder dan de eis te stellen dat door de oprichters zaken voor het aanvangskapitaal van een stichting werden aangewezen (zie ook de woorden “met behulp van een daartoe bestemd vermogen” in artikel 1 WS 1956). Indien dit kapitaal, tezamen met het na de oprichting verkregen of nog te verkrijgen vermogen, onvoldoende is om het gestelde doel te kunnen behartigen, kan de rechter de stichting ontbinden (artikel 3 lid 5 WS 1956, zie ook het huidige artikel 2:301 lid 1 sub a BW). Minister Van Oven, de ambtsopvolger van Minister Donker, sloot de discussie hierover vlak voor de stemming in de Eerste Kamer met de woorden “vermogen hoeft er niet te zijn, als het maar kan komen”.9