8.6.4 Verantwoordelijkheid voor het wanbeleid of een onjuist beleid

De Hoge Raad spreekt in Laurus van een bewijsvermoeden dat de civiele rechter onder omstandigheden kan aannemen, zonder evenwel duidelijk te maken onder welke omstandigheden het de civiele rechter vrijstaat dit bewijsvermoeden aan te nemen. Mijns inziens kan een bewijsvermoeden in ieder geval niet op Laurus worden gegrond als bepaald handelen dat eveneens wordt getoetst in de aansprakelijkheidsprocedure niet zelfstandig als wanbeleid of onjuist beleid is gekwalificeerd of niet als onzorgvuldig handelen is aangemerkt dat slechts tezamen en in onderling verband met ander onzorgvuldig handelen als wanbeleid of onjuist beleid is gekwalificeerd.1

In de literatuur zijn verschillende omstandigheden genoemd die een bewijsvermoeden zouden kunnen rechtvaardigen.2 Geerts en Van Wijk noemen als mogelijke omstandigheid de situatie waarin er maar één bestuurder is en het wanbeleid van die bestuurder in de enquêteprocedure aan de rechtspersoon is toegerekend.3 Veenstra noemt de situatie waarin in het onderzoeksverslag uitgebreid aandacht is besteed aan de rol en betrokkenheid van de afzonderlijke bestuurders bij het wanbeleid of onjuist beleid en hierover ter terechtzitting een uitgebreid debat heeft plaatsgevonden.4

Maatgevend lijkt steeds de verantwoordelijkheid van een bestuurder of commissaris voor het wanbeleid of onjuist beleid. De Ondernemingskamer oordeelt enkel over de verantwoordelijkheid voor wanbeleid in het licht van te treffen voorzieningen en het verzoek tot verhaal van de kosten van het onderzoek.5 Oordeelt de Ondernemingskamer dat een bepaald orgaan verantwoordelijk is voor het wanbeleid, dan betreft dit een collegiale verantwoordelijkheid voor het wanbeleid. Daartoe is niet vereist dat een individu dat deel uitmaakt van het orgaan steeds wetenschap van de onregelmatigheden had of die had kunnen voorkomen. Evenmin is nodig dat het orgaan van het wanbeleid een (ernstig) verwijt kan worden gemaakt.6 De verantwoordelijkheid van een orgaan van de rechtspersoon kan echter niet altijd los worden gezien van de individuele verantwoordelijkheid van de personen die van het orgaan deel uitmaken.7 Dat is met name goed voorstelbaar als het bestuur bijvoorbeeld slechts uit één functionaris bestaat. Bepaalde functionarissen kunnen ook zelfstandig, of meer of minder dan andere functionarissen verantwoordelijk zijn voor het wanbeleid of onjuist beleid.8

Bestuurders en commissarissen van de rechtspersoon leggen in het enquêterecht verantwoording af, aan de Ondernemingskamer en de onderzoeker. Met hun verantwoordelijkheid komt een zekere verplichting om verantwoording af te leggen, met mogelijke sancties als afkeuring, schorsing en ontslag tot gevolg.9 Het oordeel wanbeleid gaat de rechtspersoon aan, maar wordt een bepaalde voorziening getroffen of verhaal van de kosten van het onderzoek toegelaten, dan heeft dit specifiek betrekking op een of meer functionarissen. De uitoefening van deze bevoegdheden door de Ondernemingskamer dient te worden gemotiveerd. Dat brengt met zich dat de Ondernemingskamer moet oordelen omtrent het functioneren van individuele bestuurders en commissarissen. Het is deze sleutel waarin de verantwoordelijkheid voor wanbeleid mijns inziens dient te worden begrepen, niet de sleutel van aansprakelijkheid van bestuurders en commissarissen.10

Wat hier verder ook van zij, verantwoordelijkheid van een individuele bestuurder of commissaris wordt in de enquêteprocedure enkel aangenomen indien dit de betreffende functionaris kan worden toegerekend, hetgeen het geval is indien hij in een zekere (ernstige) mate is tekortgeschoten in de vervulling van zijn taak of in belangrijke mate heeft bijgedragen aan (een substantieel aandeel heeft gehad in) het wanbeleid of onjuist beleid.11 Het is dan ook goed voorstelbaar dat de civiele rechter juist aan die verantwoordelijkheid hecht bij het aannemen van een bewijsvermoeden. Een dergelijk beeld ontstaat ook uit de lagere jurisprudentie (par. 8.6.5).