Vormfouten (SteR nr. 19) 2014/8.4.2.1:8.4.2.1 Algemeen toetsingskader

Vormfouten (SteR nr. 19) 2014/8.4.2.1

8.4.2.1 Algemeen toetsingskader

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

In een aantal beslissingen heeft het EHRM een tamelijk uitvoerige uiteenzetting gegeven van het door hem gehanteerde toetsingskader bij de beoordeling van de toelaatbaarheid van het gebruik van met inbreuk op een verdragsrecht verkregen bewijsmateriaal. In de beslissingen van de grote kamer in de zaken Jalloh v. Duitsland1en Gäfgen v. Duitsland2is dit toetsingskader het meest gedetailleerd ontwikkeld. De eerstvolgende citaten zijn afkomstig uit de zaak Gäfgen.

Het EHRM stelt voorop dat het reguleren van de toelaatbaarheid van bewijsmateriaal primair een kwestie is voor het nationale recht van de bij het EVRM aangesloten landen; het is niet aan het EHRM om algemene regels te geven omtrent de toelaatbaarheid van het gebruik van onrechtmatig verkregen bewijsmateriaal. Het is de taak van het EHRM, wat de toepassing van art. 6 EVRM betreft, te beoordelen of de procedure als geheel eerlijk is geweest. 3

‘162. (…)While Article 6 guarantees the right to a fair hearing, it does not lay down any rules on the admissibility of evidence as such, which is primarily a matter for regulation under national law.

163. It is, therefore, not the role of the Court to determine, as a matter of principle, whether particular types of evidence – for example, evidence obtained unlawfully in terms of domestic law – may be admissible. The question which must be answered is whether the proceedings as a whole, including the way in which the evidence was obtained, were fair.’4

Het aantrekkelijke van die ‘as a whole’-benadering, zo schrijven Keulen & Knigge, is ‘dat niet op elk slakje zout wordt gelegd’. Tekortkomingen in de ene fase van de procedure kunnen in een andere fase worden gecompenseerd. Als nadeel wijzen zij erop dat deze casuïstische benadering het moeilijk maakt uitspraken van het EHRM te generaliseren tot handzame regels.5

De toetsing of het recht op een eerlijk proces als bedoeld in art. 6 EVRM zich verdraagt met het gebruik van onrechtmatig verkregen materiaal, vraagt volgens het EHRM ten eerste om een onderzoek van de wijze waarop het bewijsmateriaal is verkregen en van de aard en de ernst van de daarbij begane onrechtmatigheid.

‘This involves an examination of the unlawfulness in question and, where the violation of another Convention right is concerned, the nature of the violation found.’

Gaat het om een schending van de meest fundamentele EVRM-rechten waarop ook niet onder voorwaarden inbreuk mag worden gemaakt, zoals art. 3 EVRM, of gaat het bijvoorbeeld om een schending van art. 8 EVRM? Zoals hiervoor al aangestipt, is dit in hoge mate bepalend voor de ruimte die bestaat om op basis van een nadere beoordeling het gebruik van het bewijsmateriaal al dan niet in overeenstemming te achten met het recht op een eerlijk proces. Bij die beoordeling van de eerlijkheid van de procedure als geheel is een belangrijke toetssteen of de procedurele rechten van de verdediging zijn gerespecteerd.6 Kon zij opkomen tegen het gebruik van dat materiaal? Is zij in de gelegenheid gesteld de betrouwbaarheid van het materiaal aan te vechten? Is zij in de gelegenheid gesteld dienaangaande relevante getuigen te horen? Voorts acht het EHRM de kwaliteit van het bewijs van belang. Trekt de wijze van verkrijging de betrouwbaarheid of accuraatheid van het materiaal in twijfel?7 Hoewel het EHRM gewicht toekent aan de vraag of het onrechtmatig verkregen bewijsmateriaal van doorslaggevende betekenis is voor de veroordeling, is op zichzelf niet uitgesloten dat een veroordeling in doorslaggevende mate berust op onrechtmatig verkregen bewijsmateriaal. De noodzaak van steunbewijs is minder naarmate het gaat om bewijsmateriaal met een sterke probatieve waarde en geen risico bestaat dat dit onbetrouwbaar is.

‘164. In determining whether the proceedings as a whole were fair, regard must also be had as to whether the rights of the defence have been respected. In particular, it must be examined whether the applicant was given an opportunity to challenge the authenticity of the evidence and to oppose its use. In addition, the quality of the evidence must be taken into consideration, as must the circumstances in which it was obtained and whether these circumstances cast doubts on its reliability or accuracy. While no problem of fairness necessarily arises where the evidence obtained was unsupported by other material, it may be noted that where the evidence is very strong and there is no risk of its being unreliable, the need for supporting evidence is correspondingly weaker. In this connection, the Court further attaches weight to whether the evidence in question was or was not decisive for the outcome of the proceedings.’

In de zaak Jalloh vestigde het EHRM voorts aandacht erop dat bij de toetsing van de eerlijkheid van de procedure als geheel ook een zekere betekenis kan toekomen aan de afweging tussen het belang van de verdachte bij rechtmatige bewijsgaring en het belang van de gemeenschap bij berechting. Dat schept enige ruimte om de ernst van het feit in de beoordeling te betrekken, welke ruimte in het bijzonder van belang lijkt te kunnen zijn bij strafbare feiten ten aanzien waarvan een positieve verplichting tot effectieve strafbaarstelling bestaat.8

‘42. The general requirements of fairness contained in Article 6 apply to all criminal proceedings, irrespective of the type of offence at issue. Nevertheless, when determining whether the proceedings as a whole have been fair the weight of the public interest in the investigation and punishment of the particular offence at issue may be taken into consideration and be weighed against the individual interest that the evidence against him be gathered lawfully. However, public interest concerns cannot justify measures which extinguish the very essence of an applicant’s defence rights, including the privilege against self-incrimination guaranteed by Article 6 of the Convention.’9

In zowel de zaak Jalloh als in Gäfgen is het EHRM nader ingegaan op de wijze waarop de aard van de bij de bewijsgaring geschonden verdragsnorm van invloed is op de toetsing van de eerlijkheid van het proces als geheel. Gäfgen behelst in dit verband de volgende overwegingen, waarin het hiervoor al aangestipte onderscheid tussen inbreuken bij de bewijsgaring op art. 3, art. 8 en art. 6 EVRM naar voren komt:

‘165. As to the examination of the nature of the Convention violation found, the Court reiterates that the question whether the use as evidence of information obtained in violation of Article 8 rendered a trial as a whole unfair contrary to Article 6 has to be determined with regard to all the circumstances of the case, including, respect for the applicant’s defence rights and the quality and importance of the evidence in question. However, particular considerations apply in respect of the use in criminal proceedings of evidence obtained in breach of Article 3. The use of such evidence, secured as a result of a violation of one of the core and absolute rights guaranteed by the Convention, always raises serious issues as to the fairness of the proceedings, even if the admission of such evidence was not decisive in securing a conviction.

166. Accordingly, the Court has found in respect of confessions, as such, that the admission of statements obtained as a result of torture or of other ill-treatment in breach of Article 3 as evidence to establish the relevant facts in criminal proceedings rendered the proceedings as a whole unfair. This finding applied irrespective of the probative value of the statements and irrespective of whether their use was decisive in securing the defendant’s conviction.

167. As to the use at the trial of real evidence obtained as a direct result of illtreatment in breach of Article 3, the Court has considered that incriminating real evidence obtained as a result of acts of violence, at least if those acts had to be characterised as torture, should never be relied on as proof of the victim’s guilt, irrespective of its probative value. Any other conclusion would only serve to legitimise, indirectly, the sort of morally reprehensible conduct which the authors of Article 3 of the Convention sought to proscribe or, in other words, to “afford brutality the cloak of law”. In its Jalloh judgment, the Court left open the question whether the use of real evidence obtained by an act classified as inhuman and degrading treatment, but falling short of torture, always rendered a trial unfair, that is, irrespective of, in particular, the weight attached to the evidence, its probative value and the opportunities of the defendant to challenge its admission and use at trial. It found a breach of Article 6 in the particular circumstances of that case.

168. As regards the use of evidence obtained in breach of the right to silence and the privilege against self-incrimination, the Court reiterates that these are generally recognised international standards which lie at the heart of the notion of fair procedures under Article 6. Their rationale lies, inter alia, in the protection of the accused against improper compulsion by the authorities, thereby contributing to the avoidance of miscarriages of justice and to the fulfilment of the aims of Article 6. The right not to incriminate oneself, in particular, presupposes that the prosecution in a criminal case seek to prove their case against the accused without resort to evidence obtained through methods of coercion or oppression in defiance of the will of the accused.’10

Met het onderscheid dat in de rechtspraak van het EHRM wordt gemaakt naar gelang de bij de bewijsverkrijging geschonden verdragsbepaling, kent het verdragsrecht in wezen, net als het Amerikaanse recht, verschillende bewijsuitsluitingsregels die eveneens tot op zekere hoogte kunnen worden gecategoriseerd langs de door Tomkovicz lijnen: ‘deterrent device’, ‘trial right’ en ‘safeguard against unacceptably high risks that a trial right will be violated’,11 ook al is geen sprake van waterdichte schotten tussen deze categorieën.

De bewijsuitsluitingsregels die het EHRM heeft ontwikkeld, lopen uiteen van rigide met nauwelijks ruimte voor uitzonderingen (art. 3 EVRM), naar vrij strikt, maar met enige ruimte voor het maken van uitzonderingen op basis van een beoordeling van de omstandigheden van het geval (art. 6 EVRM), naar facultatief ter keuze van de lidstaat (art. 8 EVRM). Hieronder worden deze regels wat preciezer in beeld gebracht.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.