4.4.1 Bescherming van grondrechten in het EVRM en het Handvest

EVRM. Bepalingen van het EVRM werken ingevolge art. 93 Gw rechtstreeks door in het Nederlandse recht. Uit art. 94 Gw volgt bovendien dat direct werkende bepalingen van het EVRM voorrang hebben boven het nationale recht. Daarnaast worden de grondrechten uit het EVRM volgens vaste rechtspraak van het Hof van Justitie beschouwd als ongeschreven algemene beginselen.1 De grondrechten uit het EVRM vormden dus al voor de inwerkingtreding van het Handvest een voorwaarde voor de wettigheid van het handelen van de Unie.2 Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon maken de grondrechten uit het EVRM ingevolge art. 6 lid 3 VEU als geschreven algemene beginselen onderdeel uit van het Unierecht.3 Desondanks verwijst het Hof van Justitie nog met enige regelmaat naar het EVRM.4 In situaties die binnen de werkingssfeer van het Unierecht vallen komt echter vooral belang toe aan het Handvest.5

Handvest. Bepalingen van het Handvest en (andere) algemene beginselen die grondrechten bevatten vinden toepassing in situaties die binnen de werkingssfeer van het Unierecht vallen.6 Het Handvest heeft geen betrekking op zuiver nationale gevallen.7 Art. 51 lid 1 Handvest bepaalt dat de Unie en haar lidstaten de beginselen van het Handvest naleven en de daarin vervatte rechten eerbiedigen. Beginselen zijn alleen van belang voor de rechter wanneer die handelingen worden geïnterpreteerd en getoetst. Uit rechten kunnen daarnaast ook positieve verplichtingen voor instellingen van de Unie of diens lidstaten voortvloeien.8 Tot slot verwijst art. 53 Handvest naar de grondwetten van de lidstaten als relevante rechtsbron. Het Hof van Justitie heeft in een aantal arresten verduidelijkt dat nationale autoriteiten en rechterlijke instanties nationale grondrechtenbescherming mogen toepassen, zolang dit niet ten koste gaat van het beschermingsniveau dat het Handvest biedt of afbreuk doet aan de voorrang, eenheid en doeltreffendheid van het Unierecht.9 Het staat de rechter dus niet vrij om op grond van een nationale grondwettelijke bepaling een regel van Unierecht buiten toepassing te laten.

Onderlinge verhouding. Tussen het Handvest en het EVRM bestaat een nauwe samenhang. Art. 52 lid 3 Handvest bepaalt dat de grondrechten die erin zijn vastgelegd minimaal dezelfde inhoud en reikwijdte hebben als de corresponderende grondrechten in het EVRM. De verwijzing naar het EVRM geldt zowel voor het verdrag zelf als de eraan gehechte protocollen.10 De inhoud van de grondrechten in het Handvest wordt dus mede bepaald door de overeenkomstige EVRM-grondrechten en de uitleg ervan door het EHRM (en in mindere mate het Hof van Justitie).11 Volgens de toelichting bij het Handvest moet de autonomie van het Unierecht en van het Hof van Justitie behouden blijven.12 Omgekeerd hecht het EHRM ook waarde aan de uitleg die het Hof van Justitie geeft aan bepalingen uit het Handvest. Dit heeft geleid tot een voortdurende dialoog tussen beide hoven die, binnen de grenzen van beide rechtssystemen en met behoud van hun autonomie, bijdraagt aan de bevordering van uniforme bescherming van grondrechten in Europa.13